Terapia traumy Havening Warszawa

Category: Psychologia

  • Terapie w fazie eksploracji a evidence-based: Havening, EMDR i etyczne stosowanie metod niezweryfikowanych

    Terapie w fazie eksploracji a evidence-based: Havening, EMDR i etyczne stosowanie metod niezweryfikowanych

    Czy każda skuteczna metoda terapeutyczna musi mieć natychmiastowy status evidence-based? Historia psychologii i psychoterapii pokazuje, że wiele obecnie uznanych i szeroko stosowanych metod zaczynało jako intuicyjne, eksperymentalne podejścia lub jako łączenie innych metod. Ich praktyczne zastosowanie poprzedzało publikacje naukowe i metaanalizy. Dobrym przykładem jest EMDR.

    EMDR: od kontrowersji do uznania naukowego

    Metoda EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), opracowana przez Francine Shapiro w 1987 roku, była przez lata krytykowana jako “nienaukowa” i “spekulatywna”. Początkowo oparta była głównie na raportach z pracy z pacjentami oraz opisach przypadków (Shapiro, 1989). Dopiero w kolejnych dekadach powstały liczne badania randomizowane (RCT), które potwierdziły jej skuteczność w leczeniu PTSD. Dziś EMDR jest rekomendowana przez WHO i APA, jednak przez wiele lat była stosowana bez statusu evidence-based, co nie przeszkodziło wielu pacjentom uzyskać znaczną poprawę (Maxfield & Hyer, 2002; Bisson et al., 2013).

    EMDR to przykład metody, która była praktykowana klinicznie zanim zdobyła uznanie naukowe. Gdyby czekać na pełną walidację przed jej wdrożeniem, miliony pacjentów pozostałyby bez pomocy.

    Havening Techniques: obiecujące, ale wciąż badane

    Havening Techniques to metoda psycho-sensorycznej stymulacji stworzona przez dr. Rona Rudena. Opiera się na założeniu, że dotyk wywołuje zmiany neurologiczne, które mogą zmniejszać siłę emocjonalną negatywnych wspomnień (Ruden, 2011). Jest coraz częściej stosowana w środowisku terapeutycznym, jednak na obecnym etapie brakuje dużych, niezależnych badań klinicznych RCT potwierdzających jej skuteczność.

    Wczesne badania (np. Thandi, 2015) sugerują, że Havening może redukować stres i objawy lękowe. Fenech i in. (2020) określają ją jako technikę “opartą na spójnej teorii neurobiologicznej, ale wymagającą dalszych badań”.

    Obecne dowody istnieją w nauce, ale są ograniczone, ale to NIE oznacza, że metoda jest szkodliwa. Przeciwnie – wielu pacjentów zgłasza pozytywne efekty (zarówno w istniejących badaniach naukowych, jak w praktyce psychologów stosujących tej metody), a sama procedura jest łagodna i nieinwazyjna.

    To oznacza, że metoda nie jest jeszcze w pełni zwalidowana w badaniach RCT, a nie że została naukowo obalona. Co istotne, nie istnieją żadne badania, które jednoznacznie wykazywałyby szkodliwość lub nieskuteczność Havening Techniques. Dlatego – zgodnie z zasadami etyki psychologa (PTP, pkt 12.3.b) – metoda ta może być wykorzystywana eksperymentalnie, przy zachowaniu obowiązku informowania pacjenta i braku szkody.

    Czy Havening jest zgodny z etyką zawodową psychologa

    Zgodnie z punktem 12.3.b Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa (PTP), psycholog ma obowiązek stosować metody „posiadające wystarczające podstawy naukowe” oraz „nie stosować metod, których skuteczność została podważona przez badania naukowe”.
    W przypadku Havening Techniques:

    • metoda ma częściowe podstawy naukowe, oparte na neurobiologicznej teorii i badaniach pilotażowych,
    • nie istnieją badania podważające jej skuteczność lub wykazujące szkodliwość,
    • jej stosowanie jest zgodne z wymogami etycznymi, o ile pacjent zostaje poinformowany o statusie metody, a metoda nie jest stosowana w oderwaniu od innych form pomocy, zwłaszcza w przypadkach poważnych zaburzeń wymagających leczenia klinicznego.

    Psychoterapia to nie jeden nurt – i nie 10 metod

    Obecnie na świecie istnieje ponad 400 różnych podejść psychoterapeutycznych. Niektóre z nich mają silne podstawy empiryczne, inne opierają się na tradycji klinicznej lub koncepcjach teoretycznych (Benedetti, 2021). Taka różnorodność nie świadczy o braku jakości, lecz o kompleksowości ludzkiego doświadczenia psychicznego. Każdy pacjent potrzebuje indywidualnego podejścia, a mechanizmy zmiany bywają różne.

    Niektóre podejścia działają dzięki specyficznym technikom, inne – dzięki czynnikom kontekstualnym. W tym kontekście warto przyjrzeć się zjawisku placebo.

    Placebo to nie oszustwo – to aktywny składnik terapii

    W psychoterapii i terapii somatycznej placebo nie jest “niczym”, jak bywa to rozumiane w medycynie. Zgodnie z ujęciem Taylora i in. (2010), stosowanym w badaniach nad terapiami umysł–ciało (jak joga, medytacja, tai chi czy dotyk), skuteczność interwencji opiera się na synergii czynników: kontaktu, oddechu, obecności, intencji i znaczenia.

    Badania Benedettiego (2021) pokazują, że efekt placebo to psychobiologiczna reakcja zależna od kontekstu, zaufania i oczekiwań. W tym ujęciu nie jest to zakłócenie, ale element realnej zmiany. Wampold (2015) opisuje placebo jako jeden z aktywnych składników relacji terapeutycznej, porównując terapię do rytuału społecznego, w którym znaczenie i zaufanie są podstawą procesu zdrowienia.

    Czynniki niespecyficzne (placebo) nie są błędami w projekcie – są kluczową częścią działania psychoterapii i działań technik psychologicznych.

    Jak podkreślają Wampold & Imel (2015), placebo w terapii nie da się oddzielić od aktywnych składników, ponieważ wszystko, co działa w terapii, jest psychologiczne – nie da się usunąć oczekiwań, relacji i symboliki.

    Yalom (1980) zwraca uwagę, że terapeuta to często jedyna osoba, która naprawdę zna pacjenta, a sama relacja z nim wywołuje ogromne zmiany emocjonalne.

    To wszystko pokazuje, że placebo to nie złudzenie – to siła. W pracy z metodami psychosensorycznymi, takimi jak Havening, czynniki te – w dodatku do działań z zakresu neuropsychologii, które są opisane w literaturze naukowej – nie są dodatkiem, są sednem działania.

    Czy psycholog ma prawo stosować takie metody?

    Zgodnie z etyką zawodu psychologa (APA, 2017; EFPA, 2005), psycholog ma obowiązek działać na rzecz dobra pacjenta i unikać szkody. Stosowanie metod niezweryfikowanych nie jest nieetyczne, jeśli:

    1. Nie szkodzą pacjentowi (primum non nocere).
    2. Pacjent został poinformowany, że metoda nie ma jeszcze statusu EBP.

    Takie podejście umożliwia nauce rozwój. Każda obecnie uznana metoda (CBT, DBT, EMDR) była kiedyś eksperymentalna!

    Wykluczanie nowych metod na wstępie blokuje postęp i skazuje pacjentów na terapie, które nie zawsze do nich trafiają.

    Nowe marki – znane komponenty

    Wiele współczesnych podejść terapeutycznych to nowe konfiguracje dobrze znanych technik. Przykładowo:

    • Internal Family Systems (IFS) korzysta z uważności i terapii części osobowości.
    • TRE opiera się na biologicznych mechanizmach uwalniania napięcia.
    • Havening łączy elementy dotyku, neuroregulacji i desensytyzacji.

    To, że metoda ma nową nazwę, nie oznacza, że jej składniki są zupełnie nieznane nauce.

    Chciałbym tu podsumować…

    • Brak potwierdzenia nie oznacza braku skuteczności (Lilienfeld, 2007).
    • EMDR też nie miało potwierdzenia, gdy zaczęło być stosowane – a dziś jest gold standardem w terapii PTSD.
    • Psycholog może stosować metodę eksploracyjną, jeśli nie szkodzi i informuje pacjenta.
    • Badania nie powstają w próżni – aby metoda była zbadana, musi być najpierw stosowana.

    Odważna, ale etyczna eksploracja nowych metod to wkład w rozwój nauki. Odmawiając sobie prawa do testowania nowych podejść, zamrażamy psychologię, psychoterapię i psychotraumatologię w XX wieku.

    Stosowanie metody, które nie są jeszcze evidence-based nie jest naruszeniem etyki – o ile odbywa się z poszanowaniem pacjenta i zasad przejrzystości. Psycholog, który informuje pacjenta o statusie metody, nie szkodzi, a jednocześnie pomaga i obserwuje efekty, działa w duchu nowoczesnej psychologii. W świecie, w którym wielu ludzi nie reaguje na standardowe interwencje, odpowiedzialna innowacja to nie luksus – to konieczność.

    Wyjaśnienie polskiej etyki zawodu psychologa

    Oficjalnie:
    Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa (KEZP), opracowany przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP), obowiązuje członków PTP.

    W praktyce:
    Mimo że większość psychologów w Polsce nie należy formalnie do PTP, KEZP jest najczęściej przyjmowanym standardem etycznym w środowisku zawodowym – m.in. przez uczelnie, poradnie, organizacje NGO, a także sądy i komisje dyscyplinarne.

    Nie jest to akt prawny, ale jest standardem odniesienia – czyli jeśli psycholog naruszy zasady KEZP (np. poufność, zakaz szkodzenia pacjentowi), może być pociągnięty do odpowiedzialności zawodowej nawet jeśli nie należy do PTP, np. przez pracodawcę, uczelnię, czy w ramach postępowań cywilnych (odszkodowanie za szkodliwą terapię).

    Od 2024 roku funkcjonuje również ustawa o zawodzie psychologa i psychoterapeuty, która przewiduje (docelowo) samorząd zawodowy psychologów – a więc Kodeks Etyczny może stać się w przyszłości prawnie obowiązującym aktem.

    Psychotraumatolog – czy musi przestrzegać Kodeksu Etycznego PTPt?

    Tak – jeśli jest członkiem Polskiego Towarzystwa Psychotraumatologicznego (PTPt).

    Jeśli nie jest członkiem, formalnie nie podlega bezpośrednio kodeksowi PTPt.
    Jednak jeżeli używa tytułu „psychotraumatolog”, prowadzi działalność terapeutyczną i przyjmuje pacjentów – to jego działania podlegają ogólnym zasadom etyki zawodowej oraz przepisom prawa, w tym:

    • ochronie konsumenta,
    • ustawie o zawodzie psychologa,
    • ustawie o prawach pacjenta (jeśli pracuje w placówce medycznej),
    • przepisom dotyczącym odpowiedzialności cywilnej i karnej.

    W związku z tym nieprzestrzeganie ogólnych zasad etyki zawodowej (nawet spoza kodeksu PTPt) może być podstawą do roszczeń lub utraty zaufania publicznego.

    Jako psycholog, specjalista psychotraumatolog oraz doktorantem mogę powiedzieć, że psychologia kliniczna to dziedzina oparta na dowodach, ale także na refleksji, obserwacji i ciągłym rozwoju. Etyka zawodowa nie zabrania eksploracji – zabrania szkodzenia i wprowadzania w błąd. Dlatego odpowiedzialna innowacja, zakorzeniona w wiedzy i dialogu z pacjentem, jest częścią naszej naukowej misji.

    Bibliografia

    Benedetti, F. (2021). Placebo effects: Understanding the other side of medical care (3rd ed). Oxford university press.
    Bisson, J. I., et al. (2013). Psychological therapies for chronic post‐traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, (12) https://doi.org/10.1002/14651858.CD003388.pub4
    EFPA. (2005). Meta-Code of Ethics. https://www.efpa.eu/meta-code-ethics
    Fenech, M., et al. (2020). The efficacy of psycho-sensory therapy: A review of Havening. Journal of Complementary Therapies in Clinical Practice.
    Kaptchuk, T. J., & Miller, F. G. (2015). Placebo Effects in Medicine. New England Journal of Medicine, 373(1), 8–9. https://doi.org/10.1056/NEJMp1504023
    Lilienfeld, S. O. (2007). Psychological treatments that cause harm. Perspectives on Psychological Science, 2(1), 53–70. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2007.00029.x
    Maxfield, L., & Hyer, L. (2002). The relationship between efficacy and methodology in studies investigating EMDR treatment of PTSD. Journal of Clinical Psychology, 58(1), 23–41. https://doi.org/10.1002/jclp.1132
    PTP. Kodeks etyczny zawodu psychologa. https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny
    Ruden, R. A. (2011). When the Past Is Always Present: Emotional Traumatization, Causes, and Cures. Routledge.
    Shapiro, F. (1989). Eye movement desensitization: A new treatment for post-traumatic stress disorder. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 20(3), 211–217. https://doi.org/10.1016/0005-7916(89)90025-6
    Taylor, A. G., et al. (2010). Developing and Testing Mind–Body Interventions: Examples from Research on Stress Management. Journal of Evidence-Based Complementary & Alternative Medicine, 15(1), 25–34. https://doi.org/10.1177/1533210110371131
    Thandi, G. (2015). An exploration of Havening Touch in acute stress. Unpublished master’s thesis, University of East London.
    Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The Great Psychotherapy Debate: The Evidence for What Makes Psychotherapy Work. Routledge.
    Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.

  • Tryby w terapii schematów: adaptacyjne i nieadaptacyjne style radzenia

    Tryby w terapii schematów: adaptacyjne i nieadaptacyjne style radzenia

    Trudne zdarzenia przytrafiają się każdemu człowiekowi. Nie da się uniknąć przykrego zdarzenia, aczkolwiek można wpłynąć na własną reakcję względem sytuacji. Sposób reakcji na daną sytuacją jest mocno zdeterminowany przez temperament, środowisko i dzieciństwo, w którym dziecko poprzez modelowanie przejmuje strategie radzenia sobie z emocjami od opiekunów.

    W psychologii określone jest to jako style radzenia sobie. Owe strategie stosuje się nie tylko w odniesieniu do bieżących zdarzeń, ale również emocji wywołanych wspomnieniami z przeszłości. Nieprzystosowawcze schematy są odzwierciedleniem nieprzyjemnych doświadczeń z dzieciństwa, gdy nasze potrzeby emocjonalne nie były adekwatnie zaspokojone. W przeszłości chroniły one od dyskomfortu i pozwalały przetrwać, zaś w wieku dorosłym mogą odcisnąć negatywne piętno na jakości naszego życia, a także dobrostanu psychicznego. 


    Po czym rozpoznać swój styl radzenia sobie z emocjami w kontekście trybów w terapii schematów?

    To odruchowa, automatyczna reakcja pojawiająca się w zdecydowanej większości sytuacji. Zwykle nie poddawana świadomemu działaniu. Sposób jej działania ujawnia się na trzech płaszczyznach:

    ●    myślenia – jako wybiórcze przetwarzanie informacji, automatyczne przekonania;
    ●    uczuć – przeżywanie trudnych emocji będących częścią schematu;
    ●    zachowanie – odtwarzanie nieadaptacyjnych zachowań, które potęgują emocje i wpędzają nas nieświadomie w sytuacje/relacje podobne do tych z przeszłości.

    Jakie wyróżniamy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie z emocjami?

    –    poddanie się schematowi – osoba podporządkowuje się potrzebom/oczekiwaniom innych z lękiem przed odrzuceniem i wejściem konflikt. Takie osoby mają rysy osobowości zależnej, która nie potrafi wyznaczyć granic i przyzwala na złe traktowanie,
    –    unikanie – polega na odcięciu się od wewnętrznych potrzeb, emocji, a także myśli. Taka osoba unika konfrontacji, odcina się od relacji, często popada w uzależnienia np. gry, alkohol, telefon. Sprawia wrażenie osoby emocjonalnie niedostępnej. Często cierpi na dolegliwości psychosomatyczne, poczucie depersonalizacji i głębokiej pustki,
    –    kompensacja – to zachowywanie się przeciwnie do odczuwanych emocji. Taka osoba w poczuciu niepokoju, czy lęku może zacząć kontrolować lub atakować drugą osobę. Często na pozór próbuje być silniejsza od drugiego człowieka, przejmując zachowania dominujące nad otoczeniem, podważając kompetencje innych osób, czy nadmiernie popisując się.

    Dlaczego warto poznać swój nieadaptacyjny tryb i pracować nad nim?

    Warto zwiększać swoją świadomość, aby ulepszać jakość swojego życia i rozwijać zdrowego dorosłego w sobie. Rozpoznanie i nazwanie swojego trybu jest pierwszym krokiem do podjęcia pracy nad nim. Zauważysz w relacji co faktycznie jest twoim błędem, a co drugiej osoby. Rozpoznasz co ogranicza twoje możliwości i powoduje, że wciąż popełniasz te same błędy. Zmiana własnych schematów to poprawa relacji ze sobą, ale też z innymi ludźmi. Czy warto? Warto!

    Zapisz się na sesję już dziś: kontakt

  • Czy warto pielęgnować w sobie uczucie wdzięczności?

    Czy warto pielęgnować w sobie uczucie wdzięczności?

    Wdzięczność – czy pamiętamy o niej na co dzień? W pogoni za sukcesami i presją na byciu perfekcyjnymi budzimy w sobie głód na posiadanie więcej rzeczy, zdarzeń, uczuć, celów. Zaczynamy gubić w tym samych siebie. Snując marzenia o nieziemskich sukcesach, chcemy doskonalić się pod każdym względem i nie wiemy, gdzie jest ta granica bycia wystarczającym. Budząc w nas poczucie braku.

    Brak powoduje poczucie rozgoryczenia, wycofania, smutku lub malkontenctwo. Powodując, że zawężamy swój punkt widzenia i tracimy kontakt z tym co “tu i teraz”. Stajemy się bardziej zdołowani, niepewni siebie i przygnębieni. Tracąc wiedzę kim tak naprawdę jesteśmy i czego chcemy od życia. Zaczynając bardziej porównywać się z innymi.

    To wielka sztuka nauczyć się być wdzięcznym za to co się ma. Zbliżająca nas do samych siebie i pokazująca naszą autentyczność. Dlaczego? Bo zyskujemy informacje o sobie, co nam sprawia przyjemność i jaki mamy stosunek do siebie w różnych sytuacjach życiowych.

    Czym jest wdzięczność?

    Wdzięczność to uczucie zorientowane na dostrzeganie pozytywów. To uczucie upatrujemy jako odpowiedź na akt ofiarności w naszą stronę, czyli pomocną postawę drugiego człowieka. Przyczynia się do pogłębienia relacji i zbliżenia do drugiego drugiego człowieka. Wyróżniamy także wdzięczność transpersonalną, czyli poczucie docenienia samego siebie w obliczu osiągnięcia jakiegoś wyznania. Wdzięczność jest mocno skorelowana z optymizmem, nadzieją i zaufaniem. Jednym słowem uczucie wdzięczności pogłębia w nas miłość do ludzi i świata.

    Za co możemy być wdzięczni – uczucie wdzięczności?

    Nie ma tu sztywnych reguł i zasad. To zatrzymanie się każdego dnia i uważność na to co sprawiło przyjemność, bądź jak poradziłeś sobie z konkretnymi sytuacjami. Wdzięczność może być za małe rzeczy jak promienie słońca padające na twarz lub smak świeżo zaparzonej kawy. Wdzięczność może być za duże i trudne rzeczy jak poradzenie sobie z jakimś wyzwaniem, a dzięki temu określenie własnych zasobów i wyciągnięcie lekcji z danego doświadczenia. Wdzięczność pielęgnuje uważność i wzmacnia powrót do siebie, własnego ciała. Powoduje, że budujemy bliskość z samym sobą i jesteśmy w stanie wywołać u siebie zmianę, i ciepło w sercu.

    Jak praktykować wdzięczność?

    Praktykę wdzięczności warto zaczynać każdego dnia zaraz po przebudzeniu się, powiedzieć sobie “dziękuję”. Dziękuję za to, że wstałam. Dziękuję, że mogę zjeść dobre śniadanie. Dziękuję, że mam z kim szczerze porozmawiać. Warto skorzystać także z gotowych praktyk medytacyjnych nakierowanych na pielęgnowanie w sobie uczucia wdzięczności. Taka praktyka będzie pomocna, jeśli czujesz początkowy opór w odnajdywaniu powodów do wdzięczności. Taka praktyka przyczyni się do zmiany nastawienia i częstszego przyłapywania się na narzekaniu.
    Oczywiście praktykę wdzięczności można stosować o dowolnej porze dnia. Powiedzieć sobie, dziękuję na głos lub w myślach. Możesz także zapisać na kartce rzeczy za które jesteś wdzięczna/y i skupić się, jakie uczucie wywołuje w ciele. Takie karteczki świetnie posłużą do przygotowywania słoika wdzięczności, którego będziesz mógł wypełnić danymi karteczkami. Codziennie wrzuć przynajmniej jedną karteczkę. W chwilach gorszego nastroju, bądź poczucia osamotnienia, wylosuj kilka z nich, odczytaj na głos i odczuj otaczającą Cię obfitość.

  • Czym jest złość i jak wyrażać złość?

    Czym jest złość i jak wyrażać złość?

    Złość to emocja, która zapewne wielu osobom nie kojarzy się z niczym przyjemnym. Choć wszyscy ją odczuwamy, to jednak często obawiamy jej się u siebie, a także u innych. Często nie chcemy jej dopuścić do siebie i stosujemy mechanizm zaprzeczenia. Aczkolwiek są sytuacje, w których złość narasta do gigantycznych i nie radzimy sobie z jej intensywnością.

    Jak zatem poradzić sobie ze złością? Pierwszym krokiem jest zrozumienie jak zostaliśmy nauczeni sposobu jej wyrażania. Bardzo mocno wpływa na to wychowywanie w dzieciństwie, a także przekazy kulturowo-społeczne. Przykładem może być zaniedbywanie emocjonalne w dzieciństwie, bądź przekaz kulturowy promujący negatywne skutki wyrażania złości. Takie doświadczenia mogły spowodować, że zacząłeś tłumić złość. W tamtym okresie było to sposobem na przetrwanie trudnych sytuacji, zaś w dorosłym życiu staje się źródłem problemów. Blokując możliwość budowania satysfakcjonujących relacji i życie pełnią wartościowego życia.

    Czym właściwie jest złość?

    Złość to emocja, która informuje, że coś jest nie tak i trzeba się tym zająć. Ujawnia się jak twoje potrzeby nie są zaspokojone, granice są przekraczane lub zwyczajnie coś nie idzie po twojej myśli. Uczucie złości to sprzeciw wobec tego, co dzieje się. Możesz złościć się na kogoś, możesz złościć się na siebie. Doświadczysz jej również wtedy jak inne uczucia nie znalazły ujścia i nie mogłeś swobodnie wyrazić swego bólu, smutku, czy niepokoju.

    Jakie zachowania wskazują, że niewłaściwie wyrażam swoją złość?

    Chroniczne złoszczenie się, czyli impulsywne, agresywne zachowanie. Wyrażające się w postaci agresji fizycznej np. bicie, kopanie, słownej np. groźby i pogróżki,  czy sposobie działania np. niebezpieczna jazda samochodem, niszczenie czyjegoś mienia lub krzyk. Mające na celu dominację i kontrolę nad otoczeniem. Często takie zachowania są ucieczką od wewnętrznych przeżyć lub własnego strachu.

    Zachowania bierno-agresywne, czyli niewyrażanie złości w sposób bezpośredni, lecz stosowanie zastępczych zachowań. Do takich zachowań zaliczymy: niemiłe komentarze, praktykowanie tzw. cichych dni, plotkowanie, czy wysyłanie komunikatów werbalnych niespójnych z komunikatami pozawerbalnymi. Przypuśćmy, że mówisz “Nic się nie stało”, w momencie jak twoja mowa ciała ukazuje permanentne niezadowolenie.

    Zachowania bierne, czyli unikanie konfliktów. Zaliczamy tutaj odcinanie się od swoich emocji lub hamowanie ich. Przyczynia się to do zaniedbywanie własnych potrzeb na rzecz drugiej osoby. Częstym odczuwaniu poczucia winy w momencie stawiania własnych granic drugiej osobie. Minimalizowaniu sygnałów, że coś dzieje się nie tak i zaprzeczaniu, że ktoś sprawił im dyskomfort.

    Autoagresja – czyli kierowanie złości na samego siebie. Prowadzi do zachowań autodestrukcyjnych np. samookaleczanie się, kompulsywne objadanie się, czy izolowanie się od bliskich.

    Jakie są skutki tłumionej złości?

    Przewlekła niewyrażona złość może być przyczyną problemów zdrowotnych. Często objawia się w postaci lęku, depresji czy bólów somatycznych np. problemy żołądkowo-jelitowe, bezsenność, nudności, bóle głowy. Organizm staje się przeciążony i napięty. Zwiększa również podatność do autodestrukcyjnych zachowań. Skutkiem tego wszystkiego jest obniżony komfort życia, niesatysfakcjonujące relacje i niższe poczucie własnej wartości.

    Jak nauczyć się wyrażać złość? Jak wyrażać złość?

    Pierwszym krokiem jest zidentyfikowanie własnej złości i stosowanie ćwiczeń wzmacniających asertywność. Jeśli masz słabszy kontakt ze swoimi uczuciami to warto skorzystać z pomocy specjalistów np. psychologa, psychoterapeuty. Terapeuta rozpozna na jakim poziomie emocjonalnym jesteś, a także nauczysz się regulować i asertywnie wyrażać swoje emocje.

    Bibliografia

    Manueka O’Connell, Robyn D. Walser, Oswoić Złość, Jak poradzić sobie z emocjami i odzyskać radość życia dzięki technikom ACT., GWP, Sopot 2023

    Elliot R., Watson J.C., Goldman R.N., Greenberg L.S., Psychoterapia skoncentrowana na emocjach, Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa 2009

  • Skuteczne strategie radzenia sobie z trudnościami w nauce: poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców

    Skuteczne strategie radzenia sobie z trudnościami w nauce: poradnik dla uczniów, nauczycieli i rodziców

    Nauka to proces, który nie każdemu przychodzi z łatwością. Każdy uczeń w którymś momencie swojej drogi napotyka na trudności, które często wydają się nie do pokonania. Będąc wyposażonym w odpowiednie narzędzia i strategie, każdy jest w stanie poradzić sobie z przeszkodami w procesie nauki. 

    Edukacja a style uczenia się

    Najczęściej wyróżnia się dwa podstawowe style nauki: bierny i aktywny. Nauka w sposób bierny (konserwatywny, wykonawczy) polega na ścisłym trzymaniu się granic materiału oraz metodycznym powtarzaniu nowych informacji w celu ich zapamiętania. Aktywna nauka natomiast charakteryzuje się wykraczaniem poza te granice, dociekaniem i uzupełnianiem luk, tworzeniem własnych skojarzeń, porównań czy schematów. To ten drugi sposób sprzyja lepszemu zapamiętywaniu, jednak system edukacji promuje naukę w sposób konserwatywny (Nosal, 2000). 

    Jak wiadomo, między ludźmi występują często znaczne różnice indywidualne. Sposób nauki, który będzie odpowiedni dla jednej osoby, niekoniecznie sprawdzi się u innej. Narzucanie jednego sposobu nauki może powodować u wielu uczniów trudności z opanowaniem materiału szkolnego. Czasami wystarczy jednak nauczyć dziecko samodzielnie zarządzać swoim procesem nauki przy użyciu odpowiednich dla niego metod, co pozwoli mu nabyć motywacji do zdobywania wiedzy i znacznie ułatwi cały proces.

    Jak kształtować skuteczne strategie uczenia się? Samopoznanie jako klucz do sukcesu

    Pierwszym krokiem, jaki może uczynić uczeń z problemami w nauce, jest ustalenie optymalnej dla niego strategii radzenia sobie z trudnościami. Niektóre dzieci, szczególnie w obliczu doświadczanych trudności, czują się zagubione i bezradne. Dużą rolę na tym etapie odgrywa więc rodzic, nauczyciel czy pedagog szkolny, których zadaniem jest pomoc w odnalezieniu odpowiedniej drogi.

    Jak znaleźć strategię efektywnej nauki odpowiadającą danemu uczniowi? Przede wszystkim należy zadać sobie pytanie, co motywuje dziecko, co je ciekawi i jakie są jego mocne strony. Następnie możemy wykorzystać to w stworzeniu planu nauki. Rozważmy poniższe przykłady:

    • uczeń ma problemy z przyswajaniem wiedzy, jednak bardzo lubi rysować i najlepiej zapamiętuje informacje przedstawione w postaci graficznej – możemy zachęcać go do tworzenia notatek właśnie w takiej postaci, np. ucząc go rysowania map myśli;
    • uczeń nie lubi planowania i sztywnych ram, za to chętnie wykonuje różnego rodzaju eksperymenty – możemy przedstawiać mu różnego rodzaju zadania do samodzielnego wykonania, które mają swoje odzwierciedlenie w praktyce, lub zachęcać do grania w gry edukacyjne;
    • uczeń nie lubi uczyć się z książek czy notatek, a informacje najlepiej przyswaja przez słuchanie – warto zadbać o interesującą, angażującą formę wykładu, zachęcając również ucznia do słuchania podcastów czy oglądania interaktywnych filmów na zadany temat.

    Bardzo ważne jest dostosowanie sposobu nauki do indywidualnych potrzeb dziecka oraz eksperymentowanie, by odnaleźć ten, który będzie najbardziej efektywny. Minimalizuje to ryzyko niepowodzeń czy nudy, za to sprawia, że nauka staje się przyjemnością, co jest kluczowe dla osiągnięcia sukcesu.

    Strategia nauki to nasza świadoma metoda efektywnego uczenia się. Ważna jest tu samoświadomość oraz samoregulacja, zmiana strategii, gdy ta nie przynosi skutków i stałe poszukiwanie lepszych sposobów zapamiętywania informacji. Wyróżniamy takie strategie nauki, jak na przykład:

    • powtarzanie materiału, wiążąc nowe informacje z tymi już zgromadzonymi w pamięci trwałej (np. poprzez podkreślanie czy zapiski na marginesach);
    • opracowywanie materiału, podczas którego uczeń tworzy skojarzenia, ułatwiając zakodowanie nowej informacji, np. poprzez tworzenie indywidualnych notatek;
    • organizowanie – np. tworzenie map myśli czy używanie technik mnemonicznych;
    • stawianie sobie pytań w trakcie nauki, ponowne czytanie, poszukiwanie korelacji między nowymi i już przyswojonymi informacjami;
    • poszukiwanie dodatkowych źródeł wiedzy (strony internetowe, książki, kompetentne osoby);
    • monitorowanie i dostosowywanie swojego sposobu nauki (Szymczak, 2012).

    Trudności w nauce – czy może tu pomóc lepsza organizacja czasu?

    Jednym z najważniejszych aspektów walki z trudnościami w nauce jest odpowiednia organizacja. Powinna ona dotyczyć nie tylko czasu na naukę, ale również stawianych sobie celów. Zachęcaj dziecko do samodzielnego tworzenia planu swojej nauki.

    Zaplanuj czas na naukę

    Stwórz tygodniowy harmonogram nauki – zaznacz w nim czas na lekcje czy zajęcia dodatkowe, odpoczynek oraz czas, który zamierzasz przeznaczyć na samodzielną naukę. Nauka nie może być ciągła, konieczne jest robienie sobie regularnych przerw. Pomocne mogą tu być techniki takie, jak Pomodoro – metoda ta polega na tym, że przez 25 minut wykonujemy założoną sobie pracę, a następnie robimy 5 minut przerwy.

    Stawiaj sobie realistyczne cele

    Postaw sobie cele krótko- i długoterminowe. Pamiętaj, by cele nie były zbyt łatwe do spełnienia, ale powinny być też realistyczne – poprawi to Twoją pewność siebie oraz zwiększy poczucie kontroli nad procesem nauki. Pomocną zasadą jest tu SMART – akronim z języka angielskiego mówiący o tym, że cele powinny być: specyficzne, mierzalne, osiągalne, realistyczne i ograniczone czasowo. Zapisuj i śledź swoje cele, by utrzymać motywację.

    Stres jako potężny dystraktor w procesie nauki – jak radzić sobie ze stresem, który zwiększa trudności w nauce?

    Wiele problemów z nauką jest powodowane lub wzmacniane przez stres. Trudności w nauce również wzmacniają stres, przez co tworzy się samonapędzające się błędne koło. Z tego względu bardzo ważne jest, by rozwinąć w sobie sposoby skutecznego radzenia sobie ze stresem. Istnieje wiele metod, które mogą okazać się tu pomocne, m.in. jest to stosowanie technik relaksacyjnych, takich jak medytacja, ćwiczenia oddechowe, progresywny trening mięśni Jacobsona, czy medytacja Tratak.

    Przykładowo, trening autogenny Schultza ma udokumentowaną skuteczność w  polepszaniu wyników w nauce u młodzieży szkolnej. Wzmacnia u dzieci umiejętności samoregulacji, reguluje reakcje emocjonalne i przyczynia się do polepszania odporności psychicznej.  Według jednego z badań, 74% uczniów zaobserwowało poprawę swojego funkcjonowania psychofizycznego na skutek treningu, a 55% – zaobserwowało poprawę wyników w nauce (Ziółkowski, 2020). 

    Niemniej ważny jest stabilny rytm dnia dziecka, prawidłowy sen, aktywność fizyczna i odżywianie. Zaburzenia funkcjonowania w sferze fizycznej wpływają także na obszar poznawczy. 

    Niezmiernie ważnym aspektem w radzeniu sobie z trudnościami w nauce jest też możliwość uzyskania dodatkowego wsparcia od rodziców czy nauczycieli – zarówno jeśli chodzi o wsparcie merytoryczne, jak i wsparcie emocjonalne. 

    Utrzymaj motywację do nauki – kluczowe jest wsparcie rodziców, nauczycieli i kolegów!

    Kluczem do utrzymania motywacji do nauki jest utrzymanie uwagi i zaciekawiania ucznia na wysokim poziomie, przekazując przy tym niezbędną wiedzę i odpowiednie wsparcie. Nauczyciele i rodzice mogą wspierać uczniów poprzez:

    • odpowiednie środowisko nauki – stworzenie atmosfery kreatywności i pozytywnych emocji, jednocześnie stawiając przed uczniami jasne wymagania;
    • przygotowywanie interaktywnych lekcji, w których dzieci biorą czynny udział;
    • rozwijanie umiejętności praktycznych uczniów, co pozwoli im lepiej zrozumieć także materiał teoretyczny oraz pokaże zastosowanie wiedzy w praktyce;
    • upewnianie się, że na każdym etapie uczniowie rozumieją omawiany materiał;
    • daj dziecku zadawać pytania – pozwala to mu lepiej zrozumieć materiał i przetworzyć go, dając możliwość uzupełnienia luk w wiedzy i utrwalenia już przyswojonych informacji;
    • stawianie przed uczniami realistycznych celów – zadania zbyt łatwe mogą szybko znudzić podopiecznych, natomiast zbyt trudne – znięchęcić ich;
    • częste powtórki – najlepiej powtarzanie materiału w formie zabawy lub gry, odnoszenie się do już przyswojonej przez uczniów wiedzy;
    • dodatkowe konsultacje dla tych uczniów, którzy wymagają dłuższego czasu dla lepszego zrozumienia materiału (Szymczak, 2012).

    Co mogą natomiast zrobić uczniowie kiedy doświadczają trudności w nauce? Przede wszystkim nie bać się prosić o pomoc! Zarówno jeśli chodzi o rodziców, nauczycieli czy rówieśników – każda osoba może być cennym źródłem wiedzy zarówno na temat zadanego materiału, jak i technik mogących wspomóc proces nauki. Duże korzyści może przynieść nauka w grupach rówieśniczych – takie spotkania pomagają w wymianie wiedzy oraz podtrzymaniu motywacji.

    Podejście do nauki, które uwzględnia: indywidualnie dobrane strategie uczenia się, odpowiednią organizację, radzenie sobie ze stresem i wsparcie ze strony środowiska, może znacząco pomóc w pokonaniu trudności edukacyjnych. Samoregulacja i samodzielność to kluczowe umiejętności, które nie tylko ułatwiają naukę, ale także przygotowują do dalszych wyzwań życiowych. Pamiętaj, że trudności w nauce to nie przeszkody nie do pokonania, a raczej dobra okazja do rozwoju i lepszego zrozumienia siebie jako ucznia. 

    Czasem trudności w nauce mają swoje źródło w doświadczeniach traumatycznych. Praca nad traumami ucznia nie tylko poprawia jego wyniki edukacyjne, ale również wspiera rozwój kompetencji poznawczych, umiejętności niezbędnych w codziennym życiu oraz buduje pewność siebie w różnych sytuacjach. W przypadku konieczności pracy nad traumami, zachęcam do skorzystania z terapii traum Havening.

    Literatura:

    1. Nosal C.S., 2000: “Różnice indywidualne w stylach uczenia się i myślenia”. Przegląd Psychologiczny, 43(4):469-480
    2. Szymczak J., 2012: “Świadome i autentyczne uczestniczenie w procesie uczenia się. Specyfika i znaczenie strategii uczenia się”. Forum Dydaktyczne 9-10:133-149
    3. Ziółkowski M., 2020: “Świadoma regulacja napięcia emocjonalnego w nowoczesnym procesie dydaktyczno-wychowawczym”
  • Miłość w związku – Teoria Sternberga

    Miłość w związku – Teoria Sternberga

    Teoria Sternberga, opis – Miłość i związki to temat istniejący od zawsze. Stanowi zjawisko, którego doświadcza zdecydowana większość społeczeństwa. Z tego względu odniesienia do tego typu relacji można znaleźć w każdej sferze kultury i nauki. Bowiem uczucie miłości jest obiektem wielu badań i rozważań.

    Jednak dla każdego oznacza ono coś innego. Niezależnie od liczby osób, które miałyby odpowiedzieć na pytanie o definicję miłości, trudno byłoby jednoznacznie określić taką, która byłaby uniwersalna. 

    Przykładem może być spojrzenie psychologii ewolucyjnej. Dla tego nurtu związki, jak sugeruje słowo ewolucja, tworzą się po to, aby doprowadzić do rozmnażania. Dzięki temu gatunek ludzki ma szansę przetrwać. 

    Teoria Sternberga

    Jednak w latach 80. amerykański psycholog Robert Sternberg postanowił zadać sobie pytanie co to znaczy kochać. Ciekawił go fakt, że niektóre relacje kończą się, a inne trwają latami. Szukał też odpowiedzi na pytanie czy miłość zawsze oznacza to samo.

    Te rozważania doprowadziły do stworzenia trójczłonowej koncepcji miłości. Jest to złożona i najbardziej uniwersalna teoria, która obecnie stanowi najpopularniejsze i wszechstronne ujęcie fenomenu miłości.

    Zgodnie z tą teorią istnieją trzy podstawowe czynniki, których współwystępowanie jest niezbędne do osiągnięcia miłości pełnej, czyli takiej w której wstępują:

    • pasja/namiętność;
    • intymność/bliskość;
    • zaangażowanie/decyzja.

    Elementy miłości pełnej – Teoria Sternberga

    Namiętność i pasja to aspekt miłości, który prowadzi do romansu. Oznacza pociąg fizyczny, choć nie jest to tożsame. Ma to znaczenie szczególnie u osób aseksualnych, u których aspekt namiętności może być odczuwany w inny sposób. To również wszystkie silne emocje, także te negatywne, takie jak tęsknota czy zazdrość. Według autora jest potrzebą połączenia się z partnerem i stanowi pochodną zaangażowania motywacyjnego. Dynamika pasji jest szybka – w krótkim czasie rośnie i w proporcjonalnym czasie opada.

    Bliskość i intymność rozumiana jest jako szeroko pojęta więź między partnerami. Obejmuje chęć dbania o partnera. Ten element dotyczy również szacunku oraz wzajemnego zrozumienia. Istotne jest, aby partnerzy dawali i otrzymywali wsparcie oraz mieli potrzebę odczuwania szczęścia w obecności i/lub z powodu partnera. Dynamika bliskości jest łagodna. Oznacza to, że rośnie i opada w powolnym tempie. Wynika to z umiejętności komunikacji w związku. Duże znaczenie ma też wzajemne zrozumienie, wsparcie i pomoc. Wszystkie te umiejętności wykształcają się z czasem, bowiem konieczne jest lepsze poznanie partnera.

    Zaangażowanie i decyzja to wszelkie działania, mające na celu umocnienie związku i dążenie do jego stabilizacji. To też wszystkie myśli i uczucia, które prowadzą do utrzymania związku, mimo przeszkód występujących we wspólnym życiu. Uczucia rozumiane jako zaangażowanie to lojalność, oddanie, poświęcenie, wyrzeczenie, ochrona. Ten element teorii jest uznawany za najbardziej świadomy. Ukonstytuowany jest przez racjonalną decyzję, która może się zmienić na każdym etapie związku. Jednak jego forma może się różnić w zależności od społeczności. Jest to wynikiem różnic w postrzeganiu ról społecznych, rozumieniu procesu budowania relacji, akceptacji związków poligamicznych czy jednopłciowych.

    Rodzaje miłości

    Te trzy elementy stanowią wierzchołki trójkąta, które mogą iść ze sobą w parze w różnych konfiguracjach. Według autora teorii istnieje więc 7 rodzajów miłości. Ich klasyfikacja obejmuje przede wszystkim miłość pełną. To najbardziej pożądana forma miłości. Jest połączeniem wszystkich elementów składowych, czyli namiętności, intymności i zaangażowania.

    Kolejne rodzaje miłości można podzielić na dwie grupy. Pierwsza grupa obejmuje uczucie, które obejmuje dwa z trzech elementów miłości. Do tej grupy należą:

    • miłość romantyczna – to połączenie intymności i namiętności;
    • miłość towarzyska – obejmuje intymność oraz zaangażowanie;
    • głupia miłość – to uczucie, w którym występuje pasja i zaangażowanie.

    Natomiast w drugiej grupie można odnaleźć takie uczucia, których podstawą są wyizolowane elementy miłości. Należą do nich:

    • sympatia – oznacza jedynie występowanie intymności;
    • zadurzenie – to  uczucie, które obejmuje wyłącznie namiętność/ pasję;
    • pusta miłość – obejmuje wyłącznie występowanie silnego zaangażowania

    Fazy związku wg Roberta Sternberga

    Autor teorii wyróżnia sześć faz związku. Zalicza się do nich:

    • faza zakochania – to początek rozwoju wszystkich trzech elementów, z przewagą namiętności, obserwuje się występowanie symptomów miłości;
    • faza romantycznych początków – to czas dążenia do nasilenia i pogłębienia kontaktów z partnerem, na tym etapie namiętność rodzi namiętność, wzrasta zaufanie, co wynika z całkowitego odkrycia się przed partnerem,
    • faza związku kompletnego – pojawia się zaangażowanie, to faza najbardziej zadowalająca dla partnerów, jest również fazą najbardziej emocjonalną;
    • faza związku przyjacielskiego – to związek pozbawiony namiętności, elementem dominującym w tej fazie związku jest intymność, dla wielu osób to najbardziej satysfakcjonująca faza;
    • faza związku pustego – to związek, w którym występuje jedynie zaangażowanie, to skutek braku podtrzymywania intymności w poprzedniej fazie – w tej fazie może się nasilić, jeśli już istniał, lęk przed rozstaniem;
    • rozpad związku.

    Inne wnioski Roberta Sternberga

    Oprócz powyższej klasyfikacji warto też zaznaczyć, że teorię obejmuje kilka wniosków. Jednym z nich jest teza, że każda miłość podlega ciągłej ewolucji, bowiem jest  uczuciem zmiennym i żywym. W praktyce oznacza to, że zarówno miłość jednoskładnikowa  jak i uczucie, na które składają się dwa elementy, mogą przekształcić się w miłość pełną, zwaną również doskonałą. 

    Często teoria ta jest przedstawiana w formie trójkąta, który jak się okazuje nie musi stanowić figury równobocznej. Oznacza to, że nie jest konieczne, aby elementy miłości cechowały się takim samym nasileniem. W osiągnięciu miłości pełnej ważny jest sam fakt występowania wszystkich trzech elementów.

    Innym ciekawym wnioskiem są obliczenia Sternberga, których podstawą były badania dotyczące rozłożenia natężenia poszczególnych czynników w czasie, a zatem kiedy jest ono największe. Według autora najlepszy moment na zaręczyny i ślub przypada między 30 a 42 miesiącem związku, bowiem wówczas wszystkie z czynników są na najwyższym poziomie. 

    Istnieje też tzw. test Sternberga. Polega on na odpowiadaniu na proste pytania, dzięki którym będzie można określić obecność lub brak danego czynnika na podstawie osiągniętego wyniku. Dzięki osadzeniu go na skali będzie można poznać rodzaj miłości, zgodny z klasyfikacją Sternberga. Ważne jednak, aby zrozumieć, że nierzadko poziom, na którym występuje któryś z czynników jest wynikiem przeżywanych obecnie trudnych sytuacji  lub kryzysów. Warto zatem wynik traktować jako ciekawostkę, pozwalającą zwrócić uwagę na aspekty związku, wymagające większej pracy niż pozostałe.

    Podsumowanie

    Teoria Sternberga jest bardzo uniwersalną i często prezentowaną teorią w psychologii. Nadal jednak nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie czym jest miłość. Stanowi to dowód na brak uniwersalnej definicji, z którą będą utożsamiać się wszyscy ludzie, dotknięci tym uczuciem. 

    Jest natomiast jeden wniosek, płynący z tego spojrzenia na miłość i relację. Dotyczy on pracy, jaką nieustannie należy wkładać w związek, aby był on szczęśliwy i trwały. Według teorii brak jakiegoś składnika, co może być skutkiem kryzysu w związku, nie oznacza jeszcze jego końca. Ważne, aby uświadomić sobie nad czym należy pracować samodzielnie, za pomocą terapii, spędzenie czasu razem, doświadczać często czegoś nowego, np. tantra dla par, a następnie wspólnie i konsekwentnie dążyć do osiągnięcia postawionych celów.

    Bibliografia

    Olesiński P.:Psychologia kochania, Wydawnictwo Difin, Warszawa, 2018
Olesiński P.: Rozwojowe ujęcie Trójczynnikowej Teorii Miłości Roberta Sternberga − trójwarstwowa miłość, Psychologia rozwojowa, 2013
Sternberg R.J. A triangular theory of love. Psychological Review, 1986
  • Rodzaje wywiadu klinicznego – wywiady kliniczne

    Rodzaje wywiadu klinicznego – wywiady kliniczne

    Wywiad kliniczny to postępowanie badawcze, które najczęściej występuje w połączeniu z obserwacją. Ta metoda zwana również rozmową psychologiczną stanowi relację oraz współpracę diagnosty i pacjenta. Jej celem jest poznanie i zrozumienie zachowań oraz doświadczeń jednostki w zakresie, którego wymaga realizacja celu. 

    Z zasady wywiad powinien być ukierunkowany na logiczne reguły wnioskowania, empiryczne zasady weryfikacji hipotez oraz charakteryzować się rzetelnością i trafnością.

    W zależności od obranego kryterium oraz charakterystyki istnieje kilka rodzajów wywiadu klinicznego.

    Rodzaje wywiadu jako pomoc w diagnozie

    Wywiad wstępny

    Bardzo dużą rolę w psychologii klinicznej odgrywa wywiad wstępny. To pierwszy kontakt pacjenta z diagnostą i zazwyczaj ma miejsce w momencie zgłoszenia się na leczenie, motywowane podejrzeniem występowania zaburzenia psychicznego. Wywiad wstępny pełni istotne funkcje, do których należą:

    • nawiązanie kontaktu z pacjentem,
    • poznanie subiektywnie doświadczanego przez jednostkę problemu, 
    • rozstrzygnięcie obszaru psychologii, którego dotyczy problem (psychologia kliniczna czy zdrowia),
    • ustalenie czy pacjent potrzebuje hospitalizacji, czy jedynie pomocy ambulatoryjnej.

    Obszary treściowe, których dotyczy wywiad wstępny to:

    • zasoby, mocne strony, sposoby radzenia sobie;
    • historia chorób somatycznych i psychicznych,
    • historia rodzinna, edukacyjna, relacji interpersonalnych,
    • obecne symptomy i problemy wraz z ich historią, trwaniem, intensywnością, częstotliwością i kontekstem,
    • poprzednie leczenie,
    • kwestie mające związek z ryzykiem, 
    • obecność traumy,
    • problem uzależnień
    • oczekiwania w stosunku do terapii.

    Co istotne, ciężko te wszystkie tematy poruszyć na pierwszym spotkaniu, a powyższy wykaz stanowi swego rodzaju przewodnik dla klinicysty dotyczący spotkania inicjującego terapię.

    Wywiad w sytuacji  kryzysowej

    Jest to rozmowa ukierunkowana na możliwie najszybsze rozpoznanie kryzysu. Ma ona silnie interwencyjny charakter, ponieważ jej głównym celem jest opanowanie stanu kryzysowego. W jej przebiegu można wyróżnić etap: 

    • wysłuchania – polega na słuchaniu, empatycznym reagowaniu, obserwowaniu;
    • działania – jest zależne od stanu pacjenta, polega na dopasowaniu interwencji i możliwości wykorzystania wsparcia środowiska.

    Rodzaje wywiadu jako narzędzia

    Wywiad ustrukturyzowany

    To  wywiad zwany również standardowym lub ustrukturalizowanym klasycznie. Stosowany jest głównie w procesie nozologicznej diagnozy opisowej. Dzięki niemu dochodzi do standaryzacji treści oraz porządku algorytmów i pytań. Wywiady tego typu są stworzone w taki sposób, aby maksymalnie zredukować źródło wariancji, która ma negatywny wpływ na rzetelność diagnozowania. Powstały dla osób specjalizujących się w pracy ze zdrowiem psychicznym. Czas trwania takiego wywiadu wynosi  od 45 do 60 minut.

    Ustrukturalizowany wywiad to taki, który posiada drobiazgowy schemat postępowania, bez możliwości dowolnej modyfikacji przez osobę przeprowadzającą badanie. Określone z góry są nie tylko pytania, ale również ich kolejność. Przewidziane są również kategorie odpowiedzi, których udzieli pacjent oraz sposoby ich kodowania przez specjalistę. Upraszczając, jest to swego rodzaju kwestionariusz. Różni się on jednak od wspomnianej metody diagnostycznej, ponieważ w tym przypadku pytania są czytane przez osobę badającą, która później poddaje je kodowaniu. W tym celu nierzadko zadaje dodatkowe pytania, by lepiej zrozumieć punkt widzenia pacjenta, a w konsekwencji trafniej zakodować odpowiedź.

    Istotne dla wywiadu ustrukturalizowanego jest to, aby badający: 

    • nie przedstawiał długich wyjaśnień celu badania, a ograniczył się jedynie do formuły stworzonej przez autora; 
    • nie zmieniał ustalonego wcześniej wprowadzenia do badania, kolejności słów czy pytań;
    • nie pozwalał na zakłócanie przebiegu wywiadu przez osoby trzecie, W szczególności na odpowiadanie w imieniu pacjenta;
    • nie sugerował odpowiedzi oraz nie wskazywał na zgodność lub niezgodność własnych opinii z opiniami badanego;
    • nie interpretował pytań, a w razie potrzeby jedynie powtórzył pytanie lub podał wyjaśnienie czy wskazówkę otrzymane od autora;
    • nie improwizował, szczególnie nie zmieniał słów lub nie dodawał nowych odpowiedzi.

    W oparciu o wyżej wymienione zasady można wysnuć wniosek, że do przeprowadzenia wywiadu ustrukturalizowanego nie jest potrzebne specjalistyczne wykształcenie psychologiczne.

    Przykładem takiego wywiadu jest Structured Interview On Beliefs About Worry (SIBAW), który jest przykładem rzetelnej i wewnętrznie spójnej procedury wywiadu, pozwalającej na pomiar pozytywnych przekonań dotyczących tematu martwienia się.

    Wywiad ustrukturalizowany częściowo

    To wywiad zwany również ustrukturalizowanym nowocześnie. Stanowi on taki rodzaj rozmowy, w którym pewne elementy kluczowe są narzucone odgórnie, jednak nie na poziomie dosłowności, dlatego badający jest w tym przypadku o wiele bardziej aktywny.

    W ogólnym rozumieniu wywiad częściowo ustrukturalizowany ma jasno określony zasadniczy cel oraz główne problemy, które ma poruszyć, jednak zarówno badany jak i badający mają pełną swobodę formułowania wypowiedzi. Plan wywiadu obejmuje pytania otwarte i zamknięte, co w połączeniu z inwencją badającego może prowadzić do lepszego i głębszego kontaktu z pacjentem niż w przypadku klasycznego wywiadu. Jednak kategorie pytań pozostają jasno określone w schemacie, stąd zadaniem specjalisty jest czuwanie nad przebiegiem rozmowy oraz, w razie potrzeby, prowadzenie jej do wyznaczonego tematu.

    Przykładem takiego wywiadu jest wywiad sytuacyjny (SI), który jest określany jako najbardziej trafny spośród różnych rodzajów wywiadu ustrukturalizowanego częściowo. Stanowi on procedurę, w której badany, po zapoznaniu się z opisami konkretnych sytuacji w pracy, o którą się ubiega, określa swoje potencjalne zachowania.

    Wywiad swobodny

    To wywiad zwany również ustrukturalizowanym w sposób zewnętrzny, niewidoczny lub nieustrukturalizowany. Jednak posiada on swoją strukturę, którą należy rozumieć w sposób abstrakcyjny. 

    Główna różnica między wywiadem częściowo ustrukturalizowanym a nieustrukturalizowanym polega na tym, że w przypadku tego drugiego badający nie ma potrzeby notowania lub kodowania odpowiedzi w trakcie trwania wywiadu. Wynika to z faktu, że cały wywiad jest nagrywany za pomocą dyktafonu, obejmując wypowiedzi i intonacje zarówno badającego, jak i osoby badanej. Pozwala to diagnoście na dużo szerszą analizę wypowiedzi oraz na przeprowadzenie dowolnych dalszych analiz. Ponadto możliwe jest zastosowanie dowolnego systemu kodowania danych, również tego najbardziej skomplikowanego, dzięki czemu można przeprowadzić analizy ilościowe i jakościowe. Wszystko to pozwala na ocenę nie tylko fragmentarycznych wypowiedzi dostępnych arkuszy, ale całej masy znaczeń, przekazywanych w postaci formalnych i treściowych aspektów. 

    Cechą charakterystyczną wywiadu swobodnego jest fakt, że po jego zakończeniu można rozpocząć kolejny etap postępowania badawczego, który obejmuje kolejno:

    • transkrypcję – przekształcenie zapisu dźwiękowego w tekstowy na papierze,
    • kodowanie wyników – przyporządkowanie elementów wypowiedzi do kategorii, które interesują specjalistę, w tym słowa, zdania czy całe akapity, 
    • analizę – często wykorzystuje metody statystyczne lub skomputeryzowane procedury analizy danych.

    Wywiady kliniczne – Podsumowanie

    Każdy z wymienionych wyżej rodzajów wywiadu ma swoje wady i zalety. Każdy również ma inne zastosowanie i skuteczność. 

    Wszystkie jednak powinny odbywać się z pełną starannością i zaangażowaniem osoby badającej. Natomiast zadawane pytania, niezależnie od struktury, sekwencji czy układu gramatycznego, powinny być zadane w sposób na tyle jasny, aby zwiększyć szansę na osiągnięcie celu, jakim może być uzyskanie informacji, ale też motywacja pacjenta. Dzięki niej będzie w stanie bardziej się zaangażować, a to wpłynie na skuteczniejszą i łatwiejszą współpracę.  

    Bibliografia

    Sęk H.: Psychologia kliniczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2008

Cierpiałkowska L., Sęk H.: Psychologia Kliniczna, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa, 2016

Stemplewska-Żakowicz K., Krejtz K.:Wywiad psychologiczny, Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologiznego, Warszawa, 2005
  • Obojętność w związku

    Obojętność w związku

    Relacje to bardzo trudny do zdefiniowania temat. Tworzenie długoletniego związku wymaga od partnerów ciągłej pracy i zaangażowania. Każdy z partnerów czasami poświęca swoje racje bądź przekonania na rzecz dobrego samopoczucia drugiej osoby. Często to właśnie kompromis jest uważany za niezbędny aspekt każdego szczęśliwego związku.

    W psychologii istnieje wiele teorii miłości. Każda z nich pomaga zrozumieć co jest potrzebne do zbudowania trwałej relacji. To co je łączy to fakt, że w miłości wszystko jest możliwe, jeśli tylko partnerzy będą się starać.

    Choć istnieje wiele recept na udaną relacje, dla wielu par przychodzi moment, w którym coś zaczyna się psuć. W natłoku obowiązków i problemów często partnerzy oddalają się od siebie. Brak czasu i ciągłe zmęczenie powoduje, że dwie niegdyś bliskie sobie osoby coraz więcej wolnych chwil spędzają osobno, a rozmowa ogranicza się do wymiany informacji. Pojawia się coraz mniej bliskości fizycznej, zainteresowania drugą osobą, jej życiem i emocjami.

    Kryzys obojętności

    Kryzys w związku to więc problem dość powszechny. Najczęściej kojarzy się z awanturami i krzykiem. Natomiast częstą przyczyną kryzysu jest obojętność w związku, która pojawia się stopniowo i po cichu. Coraz mniej bliskości, głębokich rozmów i dbania o drugą osobę oddala partnerów i rozluźnia więź między nimi.

    Obojętność pojawia się zazwyczaj w momencie, kiedy stały i stabilny związek daje poczucie pewności, że partner będzie obok. Często dotyczy związków, które trwają już jakiś czas.

    Przyczyny obojętności w związku

    Ślub, dzieci, wspólny kredyt to czynniki, które nierzadko powodują, że obecność drugiej osoby staje się oczywistością. To poczucie normy daje złudne wrażenie, że niezależnie od sytuacji stan rzeczy się nie zmieni. Dlatego często w takich momentach partnerzy zapominają o dbaniu o  siebie nawzajem. Pojawia się coraz mniej drobnych gestów, miłych słów, a zaangażowanie stopniowo słabnie.

    Zmniejsza się również zainteresowanie partnerem. Początkowa fascynacja drugą osobą skłania do okazywania jej swoich uczuć, czynienia miłych, choćby drobnych, gestów i deklarowania uczuć. Z czasem ciekawość i uważność jest mniejsza, bo coraz mniej jest niewiadomych. Partnerzy znają swoje nawyki, poglądy, reakcje w trudnych sytuacjach. Wówczas łatwiej skupić się na wadach i trudnościach, niż pozytywnych cechach.

    Inne przyczyny obojętności to:

    • brak dbania o bliskość fizyczną – taka sytuacja prowadzi do zwiększania dystansu i sprzyja obojętności
    • strach przed odrzuceniem – osoby, które mają złe doświadczenia w obawie nie pozwalają sobie na pełne zaangażowanie, które z czasem prowadzi do obojętności w związku
    • inna siła uczucia bądź jego brak– zdarza się, że uczucia jednego z partnerów są mniejsze, wówczas zmniejsza się również poziom zaangażowania, często wstąpienie w związek jest decyzją, którą podpowiada racjonalne myślenie (np. zawarcie małżeństwa ze względu na ciąże)
    • potrzeba niezależności – dla wielu osób jest to niezbędny element związku, jednak zbyt duży dystans może prowadzić do oddalania się od partnera,
    • manipulacja – niektóre osoby decydują się na związek w celu osiągnięcia korzyści, często wybierają osobę, która wykazuje się dużym zaangażowaniem, szczególnie, gdy odczuwa jego brak ze strony drugiej osoby, wówczas manipulator wykazuje większą obojętność dla osiągnięcia swoich celów. 

    Moment krytyczny

    Z upływem czasu obojętność w związku może stać się jeszcze większa. To prowadzi do sytuacji, w której jednemu z partnerów zupełnie przestaje zależeć. Wówczas towarzyszące wcześniej emocje, również te trudne jak złość czy żal, oraz zaangażowanie i miłość przestają istnieć. Obojętny partner nie zwraca uwagi na drugą osobę, pomija jej uczucia i potrzeby, nie słucha tego co mówi. Nie jest zainteresowany życiem drugiej osoby, tym gdzie i z kim spędza czas, jakie ma pasje i marzenia. Niegdyś pełen uczuć związek zaczyna ograniczać się do współdzielenia mieszkania, żyjących w jednym domu niezależnych lokatorów. Wspólne życie dzieje się bardziej obok siebie niż ze sobą. 

    Prowadzi to do momentu krytycznego, w którym brak jakichkolwiek emocji jest równoznaczny z brakiem szans na uratowanie relacji. W takim przypadku nie ma żadnej skutecznej psychoterapii, która mogłaby poprawić sytuację. Wynika to z faktu, że brak uczuć, emocji, zaangażowania i zainteresowania będzie wiązał się z brakiem chęci do pracy nad związkiem. Obojętnemu partnerowi będzie „wszystko jedno” co stanie się z tą relacją i drugą osobą, nawet jeśli podejmie ona decyzję o rozstaniu. Pozostanie niewzruszony na wszelkie rozmowy i działania, prowadzące do rozwiązania problemu.

    Obojętność w związku a zakończenie związku

    Trudno jednoznacznie określić moment, w którym lepsze dla partnerów jest rozstanie niż trwanie w niesatysfakcjonującym związku. Można jednak wskazać kilka oznak, które będą sygnałem do podjęcia tej trudnej decyzji. Wśród nich wyróżnia się takie zachowania jak:

    • wykorzystywanie potrzeby przestrzeni jako ukrycie braku zainteresowania partnerem,
    • brak potrzeby rozmowy z partnerem, dzielenia się z nim swoją codziennością,
    • brak zainteresowania partnerem (gdzie spędza czas, z kim przebywa),
    • podejmowanie decyzji bez względu na zdanie partnera,
    • stawianie związku na niższym szczeblu w hierarchii.

    Rozwiązanie problemu

    Pierwszym i podstawowym krokiem w celu polepszenia sytuacji jest zdanie sobie sprawy z problemu. Bagatelizowanie swoich uczuć bądź uczuć partnera będzie wykazywać odwrotny efekt. Bez poznania przyczyny nie da się znaleźć sposobu na jej usunięcie.

    Zatem niezwykle ważna jest rozmowa, w której partnerzy wyjaśnią sobie nawzajem co czują, jak widzą sytuację i czego im brakuje. Zdarza się bowiem, że osoba obojętna nie zdaje sobie z tego sprawy i wystarczy przedstawić jej swój punkt widzenia, aby ułatwić jej zmianę zachowania. Szanowanie prywatności i zgoda na czas dla siebie może być rozwiązanie dla osoby, której obojętność wynika z potrzeby przestrzeni dla siebie.

    Istota zmiany

    Wśród wielu sposobów na ratowanie związku, który doświadcza obojętności jest jeden aspekt, bez którego walka o związek nie ma prawa się udać. To gotowość i chęć obojga partnerów do pracy. Tworzenie związku między dwojgiem ludzi, nawet najbardziej różnych od siebie, uda się jedynie, gdy oboje będą tego chcieli.

    Często dobrym rozwiązaniem może być terapia. Jeśli obojętność w związku jest wynikiem wewnętrznych  lęków i przekonań dotyczących związku indywidualna terapia pozwoli zrozumieć stosowane mechanizmy i przepracować sytuacje, które wpłynęły na ich występowanie. W przypadku terapii par partnerzy będą w stanie lepiej się zrozumieć, poznać swoje uczucia i potrzeby oraz przepracować sytuacje z przeszłości, które mają wpływ na postrzeganie siebie nawzajem.

    Jeśli jednak obojętność jednego partnera skutkuje brakiem zaangażowania i chęci podjęcia pracy nie da się takiej relacji uratować.

    Pozytywny wniosek jest taki, że każdy związek ma szansę. Dotyczy to również bardzo konfliktowych związków. Praca obojga partnerów nad związkiem, często trudna i długotrwała, może przynieść pozytywne efekty i poznać partnera na nowo. Dzięki temu możliwe będzie zastąpienie obojętności zaangażowaniem, zainteresowaniem i bliskością. To z kolei może być przyczyną,dzięki której związek będzie jeszcze trwalszy.

  • Lęk przed rozstaniem – czym jest? Jaka terapia?

    Lęk przed rozstaniem – czym jest? Jaka terapia?

    Lęk przed rozstaniem w związku może nam towarzyszyć od początku trwania relacji lub pojawić się niespodziewanie. Czasem jest skutkiem zmiany zachowania partnera czy partnerki – w takim wypadku pomóc może otwartość, wsparcie i szczera rozmowa. Często lęk przed rozstaniem pojawia się jednak bez obiektywnych przyczyn. Partner czy partnerka są otwarci, wspierający, doceniający – a mimo to pojawia się lęk. Co może być przyczyną takiego samopoczucia i jak temu zaradzić?

    Skąd bierze się lęk przed separacją i jak się objawia?

    Każdy z nas potrzebuje bliskości ukochanej osoby, kogoś, na kim możemy polegać. W początkowym okresie życia są to rodzice lub inni opiekunowie, w dorosłości – partner lub partnerka. Psychologowie ewolucyjni, społeczni i inni są zgodni, że występują podobieństwa więzi pomiędzy rodzicem i dzieckiem oraz więzi pomiędzy dorosłymi tworzącymi parę. W budowaniu jednej i drugiej wykorzystywane są podobne mechanizmy, zaangażowane są podobne neurohormony. Problemy występujące w związkach małżeńskich i partnerskich mogą więc mieć swoje źródło w zaburzeniach więzi rodzicielskich.

    Mechanizm powstawania lęku przed porzuceniem obejmuje sytuację, w której mózg danej osoby postrzega doświadczenie bliskości i zaangażowania jako zagrożenie – separacja od partnera czy jego odsuwanie się lub stawiane w związku granice mogą być postrzegane jako trauma. Następuje zwiększona produkcja kortyzolu. Pojawia się lęk, problemy z bezsennością, uczucie ogromnej bezradności, stałe zamartwianie się. Niepokój może przekształcać się w objawy psychosomatyczne, takie jak zawroty głowy, uderzenia gorąca, drżenie rąk, kołatanie serca, dolegliwości żołądkowe, zaburzenia odżywiania, bóle głowy.

    Pojawiający się lęk przed rozstaniem może się manifestować w różny sposób także poprzez zmianę zachowania w związku. Osoba odczuwająca niepokój może odsuwać się od partnera lub wręcz sama zakończyć związek. Z drugiej strony lęk przed rozstaniem może objawiać się wzmożonym staraniem się o partnera, o przypodobanie się mu. Może również wystąpić wzmożona zazdrość i zaborcze zachowania. Niestety taki stan może prowadzić do rozpadu związku. Osoba dotknięta lękiem odczuwa wtedy wysoki niepokój i brak akceptacji rozstania, próbuje odzyskać kontakt z byłym partnerem. Nie przeżywa zdrowej żałoby po związku, a traumę, która może zakończyć się zaniedbaniem życia społecznego i zawodowego, a także własnego zdrowia.

    Oblicza lęku przed rozstaniem – perspektywy psychologiczne

    Lęk przed rozstaniem może przybierać różne formy. Mogą to być na przykład:

    • Lęk separacyjny – lęk przed przebywaniem z dala od partnera
    • Lęk przed porzuceniem
    • Lęk przed podjęciem decyzji o rozstaniu i przed samotnością

    W przypadku lęku separacyjnego niepokój odczuwany jest wtedy, gdy partner przebywa z dala od nas. Często lęk występuje nawet przy rozstaniu na jeden dzień. Nikt z nas nie lubi przebywać z dala od ukochanej osoby, jednak osoby cierpiące na lęk separacyjny odczuwają ten niepokój w dużo bardziej intensywny, traumatyczny sposób. O lęku separacyjnym słyszy się głównie w kontekście dzieci i ich lęku związanego z pozostawaniem w przedszkolu, szkole czy spaniu w oddzielnym pokoju. Lęk separacyjny może dotyczyć jednak także dorosłych. Jest on skutkiem przywiązania do partnera, które jest nadmiernie intensywne i zniekształcone, niezdrowe, obsesyjne. Występuje u osób, które stały się całkowicie zależne emocjonalnie od swojego partnera. W związku z tym rozstanie byłoby dla takich osób nie tylko nieprzyjemną sytuacją, a prawdziwą traumą. Przyczyny takiego patologicznego przywiązania mogą być różne. Lęk separacyjny występuje na przykład u osób, w których rodzinach przeważał wzorzec rodzicielski oparty na nadopiekuńczości lub tych, które od dzieciństwa rozwijały toksyczne mechanizmy formowania się więzi. Osoby takie odczuwają niepokój, niepewność, współzależność od drugiej osoby i potrzebę posiadania.

    Lęk przed porzuceniem może też występować w związku, w którym obawiamy się utraty partnera. Lęk ten kieruje naszymi zachowaniami w związku – przekładamy potrzeby partnera ponad swoje, jesteśmy nadmiernie ulegli i tolerancyjni wobec jego bierności czy negatywnych zachowań, natomiast sami staramy się wciąż być dla niego lepszymi, dostosowujemy się do niego, nawet za cenę łamania własnych zasad i przekraczania granic komfortu, np. w sferze seksualnej. Osoba dotknięta lękiem przed porzuceniem wciąż zabiega o uczucia partnera, pragnie nieustannych deklaracji i nie potrafi poszanować prywatnej przestrzeni drugiej osoby, odczuwa również dyskomfort wtedy, gdy nie ma stałego kontaktu z partnerem. Taki lęk może wystąpić na przykład u osób o określonym profilu osobowościowym – mających osobowość zależną i opierającą każdy związek na nadmiernym przywiązaniu do partnera, potrzebie ciągłej opieki i uległości. Podobne zachowania mogą towarzyszyć również zaburzeniom osobowości typu borderline.

    Coraz popularniejszy staje się również termin FOBU oznaczający lęk przed zerwaniem relacji (ang. fear of breaking up). Osoba dotknięta takim lękiem tkwi w związku, w którym odczuwa dyskomfort lub nie czuje się do końca szczęśliwa, jednak boi się zakończyć relację. Może to być spowodowane potencjalnymi konsekwencjami zerwania, np. finansowymi, rodzinnymi, społecznymi, a także po prostu lękiem przed samotnością i strachem, że nikt inny nas nie pokocha. Również w takim wypadku warto poradzić się psychologa i wspólnie z nim dotrzeć do prawdy o tym, czego naprawdę chcemy oraz jak pozyskać narzędzia do ujarzmienia lęku, który nas przed tym blokuje.

    Lęk przed rozstaniem a teoria przywiązania

    Teoria przywiązania bazuje na pojęciu przywiązania, przez które rozumie się w miarę trwały związek społeczno-emocjonalny z inną osobą. Jak już wspomniano, zakłada się, że niejakim modelem funkcjonowania danej osoby w związkach są wyuczone wzorce z relacji z rodzicami lub opiekunami w dzieciństwie. Powstawanie przywiązania pomiędzy niemowlętami a opiekunami wyjaśniane jest w kontekście genetycznym, ewolucyjnym, a także behawioralnym.

    Jaki wpływ teoria przywiązania może mieć na lęk przed zerwaniem? Otóż schematy tworzenia i utrzymywania relacji oraz związane z tym uczucia i emocje, które wykształciliśmy w dzieciństwie, określone są poprzez nasz styl przywiązania. Prawidłowe relacje sprawiają, że bliskość innej osoby wywołuje w nas zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Tak dzieje się u osób, które wykształciły bezpieczny styl przywiązania na skutek dostępności opiekuna w dzieciństwie w odpowiedzi na ich potrzeby, dzięki czemu nauczyły się otwartości, okazywania potrzeb i poczucia bezpieczeństwa. Schematy te przenoszone są na nasze interakcje w dorosłym życiu, wpływając także na jakość funkcjonowania w związkach. Zdarza się jednak, że ludzie przejawiają nieadaptatywne style przywiązania – unikające lub lękowo-ambiwalentne. Mogą się one rozwinąć na skutek niedostępności opiekuna, niepewności jego dostępności lub negatywnych emocji przejawianych w odpowiedzi na potrzeby dziecka. Na tym podłożu wykształca się niskie poczucie bezpieczeństwa, wzmożona czujność i lęk przed rozstaniem lub też zamknięcie się w sobie i unikanie kontaktu jako obrona przed zranieniem. Styl przywiązania lękowo-ambiwalentny może odpowiadać za lęk przed rozstaniem – w takim przypadku brak zaufania i niepewność co do obecności bliskiej osoby rozwinęły się już w niemowlęctwie i utrwaliły przez okres dorosłego życia. Style przywiązania nie są jednak niezmienne, mogą ulec modyfikacji na skutek doświadczeń życiowych czy pracy z psychologiem.

    Lęk separacyjny a poczucie własnej wartości

    Poczucie własnej wartości jest to sposób, w jaki widzimy samego siebie, wartość, jaką przypisujemy własnej osobie. Nasza samoocena jest zdeterminowana wychowaniem, dotychczasowymi doświadczeniami życiowymi, a także naszymi przekonaniami i obowiązującymi normami. Poczucie naszej wartości ma ogromny wpływ na podejmowane przez nas decyzje, na życie zawodowe, rodzinne, społeczne – a także miłosne. W jaki sposób poczucie własnej wartości wpływa na lęk przed rozstaniem?

    Lęk przed rozstaniem występuje najczęściej u osób, które rozwinęły silną zależność emocjonalną od innych osób. Osoby takie mają często również problemy z samooakceptacją i niskim poczuciem własnej wartości, stąd boją się porzucenia i wymagają ciągłych deklaracji i zapewnień od partnera. Są przywiązane w niezdrowym stopniu i całe życie podporządkowują związkowi i partnerowi, zapominając o sobie, swoich potrzebach, swoich znajomych – jedynym, co potrzebne jest im do życia, jest partner, a jego bliskość i wsparcie sprawia, że czują się docenione. Kompensuje to ich niską samoocenę. Problem pojawia się wtedy, gdy nie używamy zdrowego przywiązania w celu budowania stałego wyższego poczucia własnej wartości, a polegamy jedynie na parterze i jego ciągłych zapewnieniach, bez których czujemy się bezwartościowi. W ten sposób rodzi się lęk przed separacją od partnera i lęk przed rozstaniem, taka sytuacja wiąże się bowiem z ponownym obniżeniem poczucia własnej wartości.

    Jak pokonać lęk przed rozstaniem? Rola terapii poznawczo-behawioralnej

    Pierwszym krokiem ku walce z lękiem przed rozstaniem jest poszukanie pomocy i dobranie wraz ze specjalistą odpowiedniego do naszej sytuacji sposobu terapii. Kluczowa jest tu specyfika każdego przypadku i podłoże występującego lęku. Często proponowanym sposobem leczenia zaburzeń lękowych jest terapia poznawczo-behawioralna. Cechuje się ona tym, że skupia się na zmianie szkodliwych dla nas wyuczonych schematów myślowych prowadzących do określonych zachowań i odczuć – na przykład właśnie odczuwania lęku przed rozstaniem.

    Jak terapia poznawczo-behawioralna może nas wesprzeć w pokonaniu lęku przed zerwaniem? Terapeuta pomaga pacjentowi zmienić jego sposób myślenia tak, by lepiej radzić sobie z lękiem. Pacjent otrzymuje narzędzia do walki z niepokojem, nadmierną zależnością i uległością oraz do zwiększenia poczucia własnej wartości i zbudowania zdrowej relacji. Kluczowe jest to, by pacjent nauczył się rozpoznawać szkodliwe schematy myślowe oraz zaakceptował ich występowanie – w końcu lęk jest naturalnym uczuciem każdego człowieka. W czasie terapii pacjent uczy się jednak tego, by nie pozostawać biernym i nie poddawać się lękowi, a w zamian starać się zmieniać szkodliwe schematy myślowe i postępować wbrew lękowi. W rezultacie przy ciągłej pracy pacjenta nad sobą i swoim podejściem do relacji możliwe będzie zbudowanie większej pewności siebie, mniejszej zależności i zdrowszego związku.

    Warto tutaj wspomnieć o terapii Havening.

    Terapia Havening, będąca skuteczną metodą radzenia sobie mi. z lękiem przed rozstaniem, często staje się wartościowym narzędziem, nawet jeśli źródłem tego lęku nie jest trauma. Ta technika terapeutyczna oferuje szybkie i odczuwalne efekty, umożliwiając pacjentom odczuwanie ulgi w krótkim czasie. Znana z szybkich i efektywnych wyników, terapia Havening była pierwotnie zaprojektowana jako interwencja w traumie, podobnie jak terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing).

    Mimo to, badania i doświadczenia kliniczne pokazały, że terapia Havening jest równie skuteczna w innych obszarach, oferując szybką pomoc dla osób borykających się z różnymi problemami psychicznymi, nie tylko tymi wynikającymi z traumy. Dlatego też, terapia Havening zyskuje coraz większe uznanie jako cenny element w terapii wielu stanów i zaburzeń, stając się atrakcyjnym alternatywą dla tradycyjnej psychoterapii. Jest to ważną informacją, która otwiera nowe możliwości dla terapeutów i ich pacjentów, pomagając przyspieszyć proces uzdrawiania i umożliwić lepsze zarządzanie lękiem przed rozstaniem, niezależnie od jego przyczyny.

    Podsumowanie

    W artykule przedstawiłem postacie lęku przed rozstaniem, ich genezę, objawy i sposoby leczenia. Lęk przed rozstaniem nie jest powodem do wstydu czy poczucia winy. Przyczyny takiego samopoczucia mogą być różne – może to być niskie poczucie własnej wartości, trauma niepożądany styl przywiązania wykształcony w dzieciństwie czy zaburzenia osobowości. Jeśli zauważymy u siebie objawy przedstawione w artykule, warto zwrócić się o pomoc. Zachowania takie są patologiczne i diagnozowane jako zaburzenia lękowe, które można wyleczyć. Stały lęk czy niepokój towarzyszący nam w związku lub przedłużające się, wyniszczające przeżywanie rozstania powinny nas skłonić do wizyty u specjalisty i poszukania skutecznej pomocy w powrocie do normalności i osiągnięcia pełni szczęścia.

  • Terapia Havening

    Terapia Havening

    1. Wprowadzenie do terapii Havening – czym jest i jak działa
    2. Havening
    3. Historia terapii
    4. Mechanizm działania i stosowane techniki
    5. Etapy terapii, czyli jak wygląda sesja?
    6. Wskazania do terapii
    7. Korzyści i pozytywne aspekty Haveningu
    8. Potencjalne skutki uboczne i ograniczenia terapii
    9. Jak znaleźć terapeutę?
    10. Sukcesy Havening
    11. Podsumowanie i wnioski

    Wprowadzenie do techniki Havening – czym jest i jak działa?

    W życiu każdego człowieka pojawiają się trudne momenty, niezależnie od płci, wieku, sytuacji materialnej czy statusu społecznego. Niespodziewane, często negatywne sytuacje mogą prowadzić do urazu psychicznego zwanego traumą. Dochodzi wówczas do zmian w funkcjonowaniu człowieka, których objawy mogą dotyczyć nie tylko psychiki, ale również fizjologii. W tym artykule opisuję terapię sensoryczną skierowaną do objawów traum – Terapia Havening.

    Nagłe, negatywne i trudne wydarzenie może mieć miejsce w dorosłym życiu, jednak wiele osób doświadcza traumy w dzieciństwie. Często pacjenci uświadamiają sobie, że niektóre zachowania to właśnie konsekwencje traumy, której doświadczyli, będąc dzieckiem. Wśród nich można wyróżnić:

    • zaburzenia emocjonalne, np. strach przed bliskością,
    • zaburzenia psychosomatyczne, np. bóle psychogenne,
    • stres pourazowy,
    • autoagresja i samookaleczanie.

    Dziedziną, która zajmuje się wychodzeniem z traumy jest psychotraumatologia. Trwające badania i ciągły rozwój tego obszaru medycyny powodują powstawanie nowych technik, których zastosowanie ma na celu poprawę stanu pacjenta i usunięcie negatywnych skutków doświadczonej traumy.

    Terapia Havening

    Jedną z tych technik terapii psychosensorycznych jest terapia Havening. To nowoczesna technika psychosensoryczna, czyli taka, która wykorzystuje bodźce sensoryczne do zmiany nastroju czy zachowania. Polega na detraumatyzacji pamięci. Jej celem jest usunięcie negatywnych skutków zmian, które dokonały się w psychice i ciele pacjenta w reakcji na traumatyczne doświadczenia. Ta metoda znajduje zastosowanie w leczeniu osób cierpiących z powodu traumy, lęku, zespołu stresu pourazowego.

    Ten rodzaj terapii może być stosowany samodzielnie lub we współpracy z terapeutą, szczególnie jest pacjent doświadczył dużej traumy. Opiera się na dotyku, więc istotne jest, aby znaleźć certyfikowanego praktyka, który będzie w stanie zapewnić komfort i bezpieczeństwo osobie, która zgłosi się na sesję.

    Havening (od ang. haven-przystań) jest terapią alternatywną, która ma stworzyć bezpieczne schronienie dla emocji pacjenta. Ma ona korzystnie wpływać na redukcję bólu i lęku. Choć badań dotyczących tej terapii jest niewiele, a testy placebo nie potwierdziły jej skuteczności, jest wielu zadowolonych pacjentów, którzy deklarują jak bardzo Havening pomógł im osiągnąć spokój i zredukować napięcie, a przede wszystkim zminimalizować skutki przeżytej traumy.

    Historia terapii Havening

    Technika Havening to postępowa metoda, której autorem jest dr Ronald Ruden. To specjalista z dziedziny neuronauki i autor wielu badań oraz publikacji z różnych dziedzin. Początkowo skupiał się na pracy z osobami uzależnionymi. Jego pierwsza książka traktowała o mechanizmach działania u osób uzależnionych oraz metodach na powstrzymanie nawrotów. Jednak to w drugiej książce pt.” When the Past is Always Present”, wydanej w 2010r., przedstawił swoją autorską technikę.

    Przez ponad dziesięć lat dr Ronald Ruden współpracował ze swoim bratem, dr Stevenem Rudenem, który jest specjalistą w dziedzinie chirurgii stomatologicznej. Ponadto jest też certyfikowanym hipnoterapeutą oraz praktykuje i publikuje artykuły z obszaru fobii dentystycznej. Bracia razem opracowywali techniki stosowane w terapii.

    Jednak większy rozgłos ta technika uzyskała nieco później, a dokładniej, gdy Paul McKenna zaczął ją praktykować. Ten behawiorysta i hipnotyzer gwiazd uwierzył w Havening i jego działanie. Sam korzystał z tej metody i deklaruje, że niezwykle mu pomogła, kiedy musiał poradzić sobie z trudnym doświadczeniem. Jednak mimo korzyści wynikających z promowania tej terapii ze względu na profesję McKenna często jest ona błędnie kojarzona z hipnozą.

    Mechanizm działania i stosowane techniki Havening

    Havening to technika odpowiednia dla osób, które zmagają się z lękiem czy codziennym niepokojem oraz dla każdego, kto chce wyjść z traumy.

    Nazywana jest też depotentacją ciała migdałowatego. Polega na wygenerowaniu w mózgu pacjenta fal delta. To fale uspokajające, mierzone za pomocą EEG. Należą do grupy elektroceutyków, a ich częstotliwość wynosi 0,5-4Hz. Pozwalają one na odłączenie receptorów AMPA. Te z kolei występują na powierzchni komórek mózgowych, szczególnie cała migdałowatego i są specyficzne dla traumatycznego zdarzenia. Ich zniknięcie powoduje neurobiologiczne odłączenie przywołanej pamięci od jej współskładników. Innymi słowy dochodzi do przerwania wytworzonego przez traumę wzorca, który łączy źródło niepokoju (stresor) z uczuciem niebezpieczeństwa i poczuciem zagrożenia życia.  

    Havening prowadzi do zmniejszenia ładunku emocjonalnego, szczególnie tego, który nagromadził się przez doświadczenie traumatycznej sytuacji.

    Podstawą tej praktyki jest dotyk. Według biologii ewolucyjnej stanowi on niejako zapewnienie bezpieczeństwa. Schemat ten pojawia się w momencie narodzin. Noworodek, który nie potrafi mówić swój lęk przed porzuceniem sygnalizuje płaczem. Matka wówczas, przez nagromadzoną w mózgu oksytocynę, odpowiada przytuleniem i głaskaniem, co daje dziecku pewność, że ktoś je ochroni. Związek subtelnego dotyku z poczuciem bezpieczeństwa trwa przez całe życie.

    Dotyk to element występujący we wszystkich interpretacjach tej techniki. Cechuje go charakterystyczny ruch ze skrzyżowanymi ramionami, który w połączeni z delikatnym, ale zauważalnym głaskaniem od ramion do łokci ma prowadzić do samouspokojenia.

    Ważnym aspektem jest również zamykanie oczu, pozwalające na zrozumienie własnych procesów myślowych i przy wsparciu terapeuty odwrócenie uwagi od negatywnych emocji. Według dr Ronalda Rudena dotykanie określonych części ciała przy jednoczesnych ruchach gałek ocznych i wizualizacji prowadzi do wytworzenia fal delta w ciele migdałowatym, a tym samym uspokojenia i odprężenia. Warto jednak zaznaczyć, że w udoskonalonym protokole terapii określone ruchy gałek ocznych zostały zastąpione dotykiem czoła i boków policzków.

    W wielu wersjach można przeczytać o stukaniu w obojczyk oraz gładzeniu okolic oczu i dłoni. Inne obejmują zaśpiewanie prostej, dobrze znanej piosenki o kojącym rytmie. Dla niektórych Havening ma być działaniem, które przywołuje na myśl sposób, w jaki matka uspokaja dziecko.

    Jednak wszystkie działania łączące dotyk, dźwięk oraz analizę myśli mają na celu przerwanie połączenia, którego efektem jest negatywna reakcja na traumatyczny bodziec.

    Etapy terapii, czyli jak wygląda sesja terapeutyczna?

    Procedura terapii Havening jest stosunkowo prosta. Może być wykonywana samodzielnie lub z terapeutą Havening.

    Pierwszym etapem jest przywołanie traumatycznych wspomnień czy sytuacji. Ważne, aby przed rozpoczęciem procedury ocenić poziom stresu i lęku. W tym celu stosuje się jedenastostopniową skalę SUD, czyli subiektywnych jednostek dystresu (negatywny stres). Ze skali wybiera się ocenę od 0 do 10, gdzie 0 to brak negatywnej reakcji, uczucie pewności siebie oraz spokoju, natomiast 10 to strach i niepokój.

    Następnie należy przywołać pozytywne emocje. Jest to etap rozproszenia i jest równoznaczny z Havening Touch. Na tym etapie należy wyobrazić sobie coś, co pozwoli poczuć odprężenie i spokój. Może to się odbywać za pomocą wizualizacji, technik słuchowych czy poznawczych. Należą do nich np.:

    • wyobrażenie sobie przebywania w pięknym miejscu, np. spacer po plaży,
    • wchodzenie po schodach,
    • nucenie,
    • liczenie wstecz.

    Wszystkie te działania mają na celu wyparcie trudnego wspomnienia z pamięci oraz zapobieganie aktywacji ciała migdałowatego. Często, choć nie zawsze, zapobiega również przedostawaniu się innych negatywnych myśli do świadomości.

    Ostatni etap polega na ponownym przywołaniu traumatycznego wydarzenia, a następnie ponownej ocenie przy pomocy SUD.

    Wskazania do terapii

    Havening jest terapią, która szczególnie sprawdzi się jako pomoc w leczeniu:

    • fobii,
    • chronicznego bólu,
    • traumy,
    • PTSD – zespołu stresu pourazowego,
    • ataków paniki,
    • zaburzeń psychosomatycznych,
    • problemów z panowaniem nad gniewem
    • kompulsywnego objadania,
    • problemów ze snem.

    Wśród pacjentów, dla których ta terapia będzie skuteczna są ofiary klęsk żywiołowych, napaści, molestowania, ale też osoby z niskim poczuciem własnej wartości. Havening sprawdzi się u osób zestresowanych oraz takich, które boją się odrzucenia czy przeciwnie, odczuwają strach przed bliskością. Terapia ta jest też wykorzystywana u osób przemawiających publicznie jako technika uspokajająca.

    Warto jednak podkreślić, że w przypadku osób, u których występują znaczne zaburzenia psychiczne bardziej zasadne będzie podjęcie leczenia we współpracy z lekarzem psychiatrą.

    Umów wizytę

    Korzyści i pozytywne aspekty Haveningu

    Mimo braku jednoznacznych badań, potwierdzających działanie tej metody, wielu praktyków i zwolenników wskazuje na korzyści wynikające ze stosowania tej terapii.

    Jedną z nich jest skuteczność. Specjaliści praktykujący Havening podkreślają, że ta technika może pomóc każdemu, kto doświadczył traumy, szczególnie ze względu na swoją prostotę. Choć podkreślają, że nie u każdego efekty pojawią się po jednej sesji, jednak dłuższe stosowanie ma poprawić sytuację i polepszyć stan pacjenta.

    Innym plusem Haveningu ma być trwałość efektów – ogólną poprawę objawów. Choć ponownie, nie jest to deklaracja, która ma odnosić się do wszystkich pacjentów. Często podkreśla się, że ta technika poprzez mechanizm działania trwale usuwa schemat łączący przykre wydarzenie z pojawiającymi się w reakcji na bodziec negatywnymi emocjami. Możliwe jest, że schemat nie zostanie usunięty w całości, jednak negatywne odczucia będą zdecydowanie mniejsze niż przed rozpoczęciem terapii.

    Kolejnym pozytywnym działaniem terapii ma być fakt, że według praktyków należy wykluczyć prawdopodobieństwo ponownego doznania traumy jako reakcji na opisywanie negatywnego wydarzenia. Wielu pacjentów podczas innych terapii wracało wspomnieniami do trudnych sytuacji, co powodowało pogorszenie stanu, wynikające z ponownej ekspozycji na stresor. W przypadku Haveningu taka sytuacja wydaje się niemożliwa ze względu na brak konieczności przedstawiania szczegółów traumy. Pacjent ma jedynie na krótko przywołać wspomnienie. Wówczas terapeuta stosuje rozproszenie więc ekspozycja na bodziec jest niewielka.

    Niewątpliwym plusem terapii jest fakt, że nie jest konieczne fizyczne spotkanie. Według praktyków Havening jest równie skuteczny podczas wideo rozmowy, więc pomoc może być udzielona na odległość. Bowiem dotyk może być generowany przez specjalistę lub przez samego pacjenta, zgodnie z instrukcjami.

    Potencjalne skutki uboczne i ograniczenia terapii

    Jednym z negatywnych działań terapii może być pogorszenie objawów. Powodem takiej sytuacji jest złożoność problemu. Według terapeutów usunięcie traumy może wyeksponować inną, która miała miejsce jeszcze wcześniej. Wiele czynników może wpłynąć na zepchnięcie traumy do podświadomości, przez co kolejne trudne wydarzenie będzie bardziej zauważalne dla pacjenta. Stosowana jest często analogia do warstw cebuli, co oznacza ze usunięcie jednej warstwy (świeżej traumy) powoduje uwidocznienie kolejnej (dawnej traumy).

    Podczas sesji mogą pojawić się złość i płacz. Możliwe jest również wystąpienie zawrotów głowy po terapii. Wymienione objawy są skutkiem przywołania wspomnień biologicznie aktywnych, czyli takich, które nadal wywołują emocje.

    U wrażliwych osób uzyskanie szybkich efektów może być trudne, jeśli nie niemożliwe. Tacy pacjenci mogą potrzebować więcej czasu by poczuć się bezpiecznie.

    Z kolei według osób podważających teorię Havening wytworzenie fal delta przez sam dotyk jest niemożliwe. Choć ich istnienie jest niepodważalne i łatwo zauważyć ich występowanie np. podczas najgłębszych faz snu, nie ma dowodów potwierdzających prawdopodobieństwo ich powstawania podczas pocierania różnych części ciała lub możliwość przeniesienia ich na inną osobę.

    Terapia Havening – Jak znaleźć terapeutę?

    Choć terapia może być przeprowadzona przez samego pacjenta zaleca się, szczególnie u osób wysoko wrażliwych i mocno doświadczonych traumą, aby sesja odbyła się przy udziale specjalisty.

    Każdy z praktyków odbył szkolenie, prowadzone przez jednego z instruktorów Havening, zakończone uzyskaniem certyfikatu, potwierdzającego znajomość terapii. Wówczas specjalista zostaje wpisany do międzynarodowej bazy praktyków.

    W celu znalezienia certyfikowanego terapeuty metody Havening wystarczy wejść na stronę internetową www.havening.org i wpisać konkretną lokalizację w zakładce „praktycy”. Zależnie od wpisanej frazy można wyszukać specjalistów w konkretnym kraju, mieście czy pod konkretnym adresem.

    Sukcesy terapii Techniką Havening

    Mimo nielicznych badań potwierdzających skuteczność tej metody wielu pacjentów certyfikowanych praktyków dzieli się swoimi doświadczeniami. Wskazują na pozytywne zmiany w swoim życiu oraz podkreślają, jak bardzo ta terapia im pomogła.

    Wielu pacjentów zaznacza również, że początkowo nie pokładali zbyt dużej nadziei w terapii. Często nie do końca zdawali sobie sprawę z tego, na czym ona polega i jakie są mechanizmy jej działania.

    Jednak można znaleźć wiele wypowiedzi wskazujących na natychmiastową pomoc. Wśród osób deklarujących skuteczność terapii występują przypadki:

    • pozbycia się fobii, np. dotyczącej kotów, igieł,
    • redukcji negatywnych emocji, niepokoju, lęku,
    • zdobycia pewności siebie,
    • pozbycia się traum z dzieciństwa oraz redukcji ich skutków,
    • trwałej poprawy nastroju,

    Wśród ciekawych przypadków można znaleźć pacjenta, który deklaruje, że terapia w jego przypadku doprowadziła do usunięcia niepokoju związanego z występowaniem zespołu jelita drażliwego. Jak twierdzi pacjent, przed rozpoczęciem terapii jego niepokój związany z chorobą mógł ocenić na 9 SUD, czyli subiektywnych jednostek dystresu. Po dwóch sesjach Havening ta wartość spadła do 0.

    dwie ręce, które okazują wsparcie

    Podsumowanie i wnioski praktyki Techniką Havening

    Terapia Havening jest jedną z wielu metod pozwalających walczyć z traumą. Ma umożliwiać całkowite i trwałe wyjście z traumy, usunięcie jej konsekwencji czy objawów. Jej podstawą jest dotyk, który mimo swojej prostoty ma generować złożone zmiany w strukturze mózgu. Dzięki temu możliwe jest usunięcie negatywnej reakcji na stresor, czyli bodziec przywołujący wspomnienia związane z traumatycznym przeżyciem.

    Jak każda alternatywna terapia ma wielu zwolenników i przeciwników. Jej entuzjaści podkreślają jej skuteczność, opierając się na deklaracjach swoich pacjentów. W czytelny sposób przedstawiają mechanizmy działania oraz techniki, które są stosowane przez praktyków na sesjach terapeutycznych.

    W opozycji stają specjaliści zwracający uwagę na brak rzetelnych badań, potwierdzających skuteczność terapii. Wielu zaznacza, że niemożliwe jest wytworzenie uspokajających fal delta jedynie za pomocą dotyku.

    Niewątpliwie jednak plusem terapii jest prostota. Jest łatwo dostępna, nie wymaga dużych nakładów finansowych, a sesja może być przeprowadzona na odległość lub nawet bez udziału terapeuty.

    Choć jej skuteczność nie jest do końca udowodniona, brak jest dowodów na to, że może wyraźnie zaszkodzić. Mimo, że nie jest pozbawiona efektów ubocznych, takich jak np. płacz, gniew, pogorszenie nastroju, wynikają one bardziej z ekspozycji na stresor niż z działania samej terapii.

    Wskazań do stosowania tej metody jest wiele: traumy z dzieciństwa, lęk, niepokój, strach przed bliskością. Niemniej przez wzgląd na fakt, że pozwala ona skupić się na swoich emocjach, wprowadzić się w dobry nastrój oraz poprawić samopoczucie, może stanowić uzupełnienie innych terapii lub pewnego rodzaju rytuał, umożliwiający dbanie o swoje zdrowie psychiczne. W przypadku przeżywania bardzo trudnych emocji oraz doświadczenia dużej traumy nie może zastąpić leczenia psychiatrycznego. Może jednak stanowić początek drogi do poprawy stanu psychicznego i wiary w swoje możliwości.

    Umów wizytę

    Chcesz wiedzieć więcej o terapii Technikami Havening?

    Chcesz wiedzieć więcej o terapii Technikami Havening?

    1. Terapia Havening – Wprowadzenie do techniki Havening – czym jest i jak działa?
    2. Terapia Traumy: podejście do leczenia traumy w Warszawie
    3. Jak elektrochemiczne procesy zachodzące w mózgu mogą pomóc uzyskać lepsze samopoczucie i leczyć traumy?
    4. Jak traumatyczne wydarzenia zostają zakodowane w naszym mózgu i jak je odkodować?
    5. Neuroanatomia systemu limbicznego – jak trauma fizycznie koduje się w mózgu?
    6. Terapia Havening – jak usunąć pamięć traumatyczną? Receptory AMPA

    Bibliografia:

    http://www.havening.org
    https://www.ruthmaryallan.com/blog/what-is-the-scientific-evidence-behind-havening
    https://neuroscienceofhealing.com/wp-content/uploads/2021/03/Havening-UK-research-paper.pdf
    https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/44380308/impact_of_a_singlesession_of_havening.pdf
    https://rebrainclinic.com/en/havening-techniques/
    http://www.thelifearchitect.ie/havening
    https://neuroscienceofhealing.com/havening/
    https://www.ptsduk.org/the-havening-technique-and-ptsd/
    https://www.dehypnopsycholoog.nl/en/havening-techniques/