Terapia traumy Havening Warszawa

Tag: stres

  • Stres, eustres i dystres – czym się różnią?

    Stres, eustres i dystres – czym się różnią?

    W dzisiejszych czasach stres jest nieodłącznym elementem każdego człowieka. Szybkie tempo życia, ciągła presja, brak czasu to tylko niektóre przyczyny jego występowania. Codziennie jednostki stają przed wyzwaniami stawianymi przez społeczeństwo bądź wynikającymi z własnych potrzeb.

    Od lat temat stresu jest przedmiotem wielu rozważań. W jego wyniku dochodzi do licznych zmian o podłożu fizjologicznym i biochemicznym. Dlatego trudno jednoznacznie stwierdzić czym jest stres. Jego rozumienie zmienia się w zależności od dyscypliny nauki, która go definiuje. Niemniej nie są to rozważania wykluczające się nawzajem.

    Definicja stresu

    Jedną z częściej stosowanych definicji jest ta, której twórcą jest Hans Selye. Według niego:

    Stres jest nieswoistą reakcją organizmu na wymagającą sytuację”

    Hans Selye

    Takie rozumienie stresu było pierwszym przedstawionym w medycynie.

    W psychologii stres był rozumiany na trzy sposoby:

    • jako bodziec,
    • jako reakcje wewnętrzne człowieka,
    • jako relacje między tymi elementami.

    Stres można zatem określić jako fizyczną i psychiczną odpowiedź organizmu na kontakt ze stresorem, którym mogą być różnego rodzaju naciski środowiska. Dla każdego mogą one mieć różną postać, zatem ujednolicenie pojęcia wydaje się być niemożliwe.

    Przyczyny stresu

                Skala reakcji na stres zależy od dwóch czynników. Stanowią one przyczynę stresu i można je podzielić na dwie grupy:

    • cechy jednostki:
      • brak pewności siebie,brak wypracowanych mechanizmów radzenia sobie ze stresem,
      • niska tolerancja na stres,
    • charakter stresora:
      • długotrwałość,
      • znaczenie dla jednostki,
      • bezpośredniość,
      • jednoczesne występowanie z innymi stresorami.

    Do wzmocnienia działania stresora może dojść, gdy przyczynę stresu stanowi środowisko. Brak wsparcia rodziny czy przyjaciół, co często jest buforem bezpieczeństwa, może wzmacniać działanie stresu i zmniejszać zdolności jednostki do radzenia sobie z nim.

    Za inne istotne źródło stresu przyjąć można wszelkie zmiany, w tym pozytywne. Zmuszają one jednostkę do radzenia sobie z wyzwaniami, a im szybciej zachodzą tym ten przymus jest większy.

    Rodzaje stresu

    Stres jest zjawiskiem, które bardzo często kojarzy się negatywnie. Jednak zgodnie z nurtem psychologii pozytywnej może on mieć też korzystny wpływ na organizm człowieka. Na tej podstawie można wyróżnić dystres i eustres.

    Dystres

    Dystres to następstwo oddziaływania czynników środowiska o charakterze negatywnym i przewlekłym. Występuje on kiedy możliwości jednostki są niewystarczające by poradzić sobie z nasileniem, charakterem i czasem trwania stresora. Dochodzi wówczas do  przeciążenia organizmu o charakterze psychosomatycznym, czyli tzw. stanu przeciążenia allostatycznego.

    Stresory odpowiedzialne za dystres można podzielić na:

    • fizyczno-biologiczne – rzadziej występujące w czasach współczesnych, należą do nich uboga dieta, niedożywienie czy przewlekłe przebywanie w granicznych temperaturach (zbyt wysokiej lub zbyt niskiej);
    • psycho-społeczne – związane z relacjami:
      • społecznymi – problemy finansowe, życie w pośpiechu, dojazdy w korkach;
      • zawodowymi – brak odpoczynku, mobbing, nadmierne obciążenie pracą lub wygórowane oczekiwania przełożonych;
      • interpersonalnymi – brak wsparcia, osamotnienie, ubogie życie towarzyskie, sytuacje konfliktowe.

    Dystres zwany stresem negatywnym jest przyczyną wielu niekorzystnych zmian zachodzących w organizmie. Dochodzi do nich w aspekcie biologicznym i psychologicznym. Zwiększa on ryzyko powstawania chorób somatycznych oraz dysfunkcji emocjonalnych czy psychicznych. Wśród chorób, które mogą być skutkiem dystresu wyróżnia się m.in. zespół przewlekłego zmęczenia, bezsenność reaktywną, zaburzenia lękowo-depresyjne.

    Eustres

    Eustres zwany stresem pozytywnym to reakcja organizmu na działanie stresorów, której skutki są korzystne dla jednostki. Oznacza to, że sytuacje, w których się pojawia mają charakter pozytywny, jednak wymagają przystosowania się. Jest on bodźcem, który wzmaga motywację i przygotowuje do działania. Wpływa korzystnie na samopoczucie, elastyczność oraz przystosowanie do zmieniających się warunków, zwiększając szanse na przezwyciężenie trudności. To z kolei może być źródłem energii oraz bodźcem do wzrostu i rozwoju. 

    Charakterystyczne dla występowania eustresu są trzy czynniki:

    • fizjologiczne –  związane z mechanizmami fizjologicznymi, należą do nich angażowanie układu endokrynnego, nerwowego czy gromadzenie energii;
    • psychologiczne – inaczej emocjonalne, doświadczanie pozytywnych stanów i emocji, są to np. nadzieja, poczucie sensu;
    • behawioralne –  dotyczące podejmowania zachowań, które wiążą się z pozytywnymi emocjami, to zachowania związane z wybaczaniem czy angażowaniem w działanie.

    Wpływ stresu na jednostkę

    W zależności od rodzaju stresu, którego doświadcza człowiek można mówić o  korzyściach i zagrożeniach wynikających z przeżywania stresu.

    Wśród negatywnych skutków stresu można wyróżnić trzy grupy:

    • zaburzenia psychologiczne – apatia, zmęczenie, rozdrażnienie, płaczliwość, bezsenność, koszmary senne, poczucie wstydu i winy, depresja, zmienność nastrojów, poczucie osamotnienia, agresywność;
    • zaburzenia zdrowotne – bóle głowy, bóle brzucha, napięcie mięśni barków i karku, osłabienie, skurcze żołądka, trzęsienie rąk, biegunka, zatwardzenie, zawroty głowy, mdłości, zaburzenia oddychania;
    • zmiany zachowania – pobudzenie, wzmożona ruchliwość, zaburzenia mowy, zaburzenia apetytu (brak apetytu lub jego wzmożenie).

    Do innych negatywnych skutków stresu można zaliczyć zwiększenie prawdopodobieństwa popadania w nałóg oraz zwiększenie ryzyka zachorowania na infekcje, których przyczyną jest obniżenie odporności. Przewlekły stres może też sprzyjać zawałom mięśnia sercowego, nadciśnieniu tętniczemu, owrzodzeniom żołądka czy nowotworom.

    Choć badań dotyczących korzystnego wpływu stresu na człowieka jest niewiele można jednoznacznie stwierdzić, że eustres może bezpośrednio (zmiany fizjologiczne) i pośrednio (wzmożenie wysiłków sprzyjających radzeniu sobie ze stresem) sprzyjać zdrowiu. Bowiem eustres jest wynikiem radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, co jest źródłem pozytywnych emocji.

    Do korzyści wynikających z doświadczania stresu pozytywnego można zaliczyć:

    • sprzyjające zmiany fizjologiczne,
    • opóźnienie procesu starzenia,
    • korzystny wpływ na relacje,
    • łagodzenie przeżywanych emocji o charakterze negatywnym,
    • korzystny wpływ na procesy samokontroli,
    • pozytywny wpływ na otwartość i elastyczność funkcjonowania.

    Pozytywny wpływ stresu na człowieka może również potwierdzać zjawisko potraumatycznego wzrostu. To określenie odnosi się do korzystnych zmian będących następstwem traumy. Prowadzone w ostatnim dziesięcioleciu badania wykazały, że trudne sytuacje jak choroba czy uczestnictwo w wypadku mogą być przyczyną m.in. dostrzegania nowych możliwości  w życiu, poprawy związków międzyludzkich czy rozwoju duchowego.

    Radzenie sobie ze stresem 

    Obecnie radzenie sobie ze stresem definiowane jest jako funkcja regulacyjna. Polega ona na utrzymaniu równowagi między wymaganiami a możliwościami jednostki, dotyczącymi działania w trudnych sytuacjach. Skutecznie przeprowadzony proces będzie prowadził do obniżenia poziomu stresu.

    Wyróżnia się trzy style radzenia sobie ze stresem:

    • poszukiwanie wsparcia,
    • koncentracja na emocjach,
    • aktywne radzenie sobie.

    O tym, jaki styl zastosuje jednostka decyduje sama sytuacja, jak również temperament człowieka oraz jego zasoby.

    Można je zakwalifikować jako zasoby:

    • zewnętrzne – trudniejsze do zmobilizowania, wymagające zobowiązań, np. status ekonomiczny;
    • wewnętrzne – np. poczucie własnej wartości, kompetencje zawodowe.

    Jednym z zasobów zewnętrznych korzystnie wpływających na radzenie sobie ze stresem jest wsparcie bliskich. Nie jest ono zależne od liczby osób wspierających, a od jakości samego wsparcia. Może ono objawiać się jako aktywne wysłuchanie, akceptacja uczuć czy pomoc finansowa.

    Do zasobów wewnętrznych redukujących stres może zaliczać się tolerancja na stres, ambicje, samoocena, poczucie kontroli.

    Mimo, iż nie jest to gwarancją sukcesu, posiadanie większej liczby zasobów – zgodnie z Teorią Zasobów Hobfolla – może zwiększać skuteczność stosowanych strategii radzenia sobie ze stresem. Bowiem brak zasobów koniecznych do sprostania wyzwaniu może prowadzić do próby kompensacji ich innymi zasobami, co tym samym ponownie zmniejsza ich pulę. W konsekwencji nie tylko sama sytuacja generuje stres, ale również świadomość niewystarczającej ilości posiadanych zasobów.

    Można zatem stwierdzić, że to, jaki wpływ ma na jednostkę stres może zależeć nie tylko od rodzaju, natężenia i czasu działania stresora, ale od niej samej, gdyż to jakie i ile zasobów posiada będzie miało wpływ na to jak poradzi sobie z trudną sytuacją.

    Bibliografia:
    Gajda E., Biskupek-wanot A.: Stres i jego skutki, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy, 2020
    Jurglewicz O.: Stres i stresory w pracy wpływające na poczucie bezpieczeństwa pracownika, 2017
    Ogińska – Bulik N.; Czy doświadczanie stresu może służyć zdrowiu?, Polskie Forum Psychologiczne, 2009
    Ogińska-Bulik N.: Zasoby osobiste jako wyznaczniki  radzenia sobie ze stresem u dzieci, Instytut Psyhologii UŁ, 2001

  • Teoria zasobów Hobfolla – Teoria zachowania zasobów Hobfolla

    Teoria zasobów Hobfolla – Teoria zachowania zasobów Hobfolla

    Aby lepiej zrozumieć mechanizm działania człowieka w trudnej sytuacji od lat tworzone są psychologiczne teorie stresu. Jedną z najbardziej popularnych jest teoria Lazarusa, która powstała w latach 60 ubiegłego wieku. W jej ujęciu stres stanowił efekt nietypowej transakcji. Dotyczyła ona relacji między jednostką a otoczeniem, która ulegała zmianie.

    Jednak w 1989r. powstała teoria, która dziś popularnością dorównuje poprzedniej. To teoria zachowania zasobów, której autorem jest Stevan Hobfoll. Głównym przedmiotem jego rozważań nie jest rozpoznanie warunków życia o charakterze stresogennym, a koszty, które jednostka ponosi w procesie przystosowania się do środowiska.

    Główne założenie teorii zachowania zasobów (Conservation of Resources – COR) brzmi: „Ludzie dążą do uzyskania, utrzymania i ochrony tego co jest dla nich cenne.” Na tej podstawie została stworzona definicja stresu.

    Stres według Hobfolla

    W tej teorii stres ujmowany jest w oparciu o kategorię kulturowe. Zachowuje jednak indywidualne, socjokulturowe i psychologiczne podstawy tego pojęcia. Teoria ta zalicza się do nurtu relacyjnego, ponieważ źródła stresu upatruje ona w zaistniałych lub zagrażających zakłóceniach równowagi w wymianie zasobów, do których dochodzi między jednostką a środowiskiem.

    Koncepcja Hobfolla mówi, że stres pojawia się w okolicznościach, które są związane z groźbą lub faktyczną utratą zasobów, będących warunkiem koniecznym do przetrwania. Dotyczy to zarówno rodziny jak i organizacji społecznej, ponieważ te poziomy przenikają się nawzajem. Oba bowiem potrzebują więzi społecznych, które nie mogą istnieć bez jednostek.

    Zasoby i ich klasyfikacja

    Zasoby rozumiane są jako rzeczy cenione przez ludzi. Zaliczają się tutaj przedmioty, warunki, pokłady energii i cechy osobowości. To rzeczy cenione same w sobie i niezbędne do przetrwania oraz te, które pozwalają na zdobycie tych zasobów.

    Podstawowa klasyfikacja zasobów wyróżnia:

    • zasoby wewnętrzne – będące w posiadaniu lub sferze JA, np. kompetencje zawodowe, poczucie własnej wartości;
    • zasoby zewnętrzne – będące poza granicami JA, ich mobilizacja wymaga więcej czasu, może wiązać się z zobowiązaniami, np. status ekonomiczny, wsparcie społeczne.

    W oparciu  o ten podział można stworzyć klasyfikację strukturalną, wyróżniającą:

    • zasoby materialne – to grupa obiektów fizycznych, świadczących o statusie społeczno-ekonomicznym, np. samochód, dom, przedmioty wartościowe;
    • zasoby stanu – to wszelkie sytuacje lub struktury umożliwiające dostęp bądź uzyskanie innych zasobów, ich zdobycie może odbywać się na zasadach uwarunkowania genetycznego, można je wypracować lub uzyskać z pozycją społeczną, ich zdobycie stanowi powolny proces, jednak utrata następuje szybko, są pożądane i cenione ze względu na ich korzystny wpływ na dostęp do innych zasobów, są to np. zdrowie, staż zawodowy, stała posada, małżeństwo;
    • zasoby podmiotowe – obejmują cechy osobowości oraz umiejętności, których źródłem może być temperament, ale też długotrwałe doświadczenia rozwojowe, to np. kompetencje zawodowe, zdolności przywódcze, optymizm, towarzyskość, samoocena, wysoki poziom aktywności;
    • zasoby energii – to te,  które można gromadzić lub inwestować w celu zdobycia nowych bądź ochrony posiadanych zasobów, np. czas, wiedza, pieniądze.

    Autor teorii skategoryzował również zasoby w oparciu o ich wpływ na proces przetrwania. Wyróżnił:

    • zasoby pierwotne – mają bezpośredni związek z przetrwaniem, np. dostateczna ilość pożywienia, schronienie, ubranie, zasoby zapewniające bezpieczeństwo;
    • zasoby wtórne – pozwalają na zdobycie zasobów pierwotnych, np. przynależność do grupy, więzi społeczne, optymizm;
    • zasoby trzeciego rzędu – związane zarówno z zasobami pierwotnymi jak i wtórnymi w sposób symboliczny, np. warunki społeczne, wpływające na dostęp do zasobów wtórnych, wyznaczniki statusu społecznego.

    Istota teorii Hobfolla

    Według autora teorii źródłem motywacji jest przebieg procesu zarządzania zasobami, korzystny dla jednostki. Jednocześnie wprowadzanie zmian często odbywa się dopiero wówczas, gdy liczba ważnych dla jednostki zasobów ograniczy się do minimum. Dlatego w oparciu o te spostrzeżenia stworzona została podstawowa reguła teorii COR. Według niej tym co najbardziej zagraża prawidłowemu funkcjonowaniu organizmu jest nagła utrata zasobów.

    Z drugiej strony powiększająca się pula zasobów będzie hamować lub zapobiegać ich stracie. Często u osób bogatych w zasoby obserwuje się większą zdolność do zdobywania nowych, a osiągnięte zyski pociągają za sobą kolejne. Analogicznie osoby posiadające mniejszą liczbę zasobów są bardziej narażone na ich utratę, a prawdopodobieństwo osiągnięcia zysków spada.

    Osoby posiadając mniejszą liczbę zasobów często są skupione na ochronie tego co mają, bowiem kolejna utrata będzie negatywnie wpływać na jednostkę, potęgować uczucie stresu i dyskomfortu. Działanie takich osób często ogranicza się do przyjęcia postawy defensywnej, np. zaprzeczania (charakterystyczne u osób uzależnionych). Aby poradzić sobie ze stratą wykorzystują posiadane zasoby, co powoduje zmniejszenie puli. Powtarzanie cyklu będzie zmniejszało zdolność do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, co spowoduje przyspieszenie cyklu strat.

    Osoby, które posiadają więcej zasobów są mniej narażone na ich utratę. Mogą oni bowiem zainwestować nadmiar zasobów, szczególnie tych, które nie są im potrzebne do codziennego funkcjonowania. Potrzebne zasoby mogą uzyskać przez pomnażanie posiadanych.

    Przykładem powyższej zależności może być utrata pracy. Dla osoby posiadającej wiele zasobów sytuacja może okazać się łatwiejsza. Taka osoba może zainwestować np. czas i pieniądze, by rozszerzyć swoje kwalifikacje, a tym samym zwiększyć prawdopodobieństwo znalezienia nowej pracy. Dla osoby, której liczba zasobów jest mniejsza, możliwości mogą być bardziej ograniczone. Brak stałych dochodów może generować potrzebę sprzedaży posiadanych dóbr. Konieczność znalezienia nowej pracy może zmusić do zmniejszenia wymagań, co może prowadzić do utraty optymizmu czy wiary we własne możliwości.

    Teoria Hobfolla w pracy terapeuty

    Praca na zasobach ma szczególne zastosowanie w psychoterapii opartej na rozwiązaniach, ale wykorzystywana jest też w terapii behawioralno-poznawczej i coachingu. Rolą terapeuty jest wówczas poznanie zasobów pacjenta. Jest to konieczne do znalezienia i budowania rozwiązań. Do tych zasobów należą:

    • wiedza  i umiejętności,
    • doświadczenia,
    • właściwości osobiste i fizyczne,
    • wyznawany system wartości oraz przekonania i motta życiowe,
    • zawód czy wykształcenie,
    • środowisko i osoby bliskie,
    • zainteresowania,
    • dobra materialne.

    Rozmowa o zasobach ma ogromne znaczenie w procesie terapii. Bowiem często pacjenci nie korzystają z cennych rzeczy, które posiadają. Można wyróżnić dwie grupy przyczyn takiej sytuacji:

    • przyczyny uniemożliwiające korzystanie z zasobów – należą do nich  brak świadomości posiadania danego zasobu, brak chęci ujawnienia bądź umiejętności zastosowania go;
    • przyczyny utrudniające korzystanie z zasobów – należą do nich brak wytrwałości, konsekwencji, wiary w siebie, zły stan psychiczny bądź fizyczny, ograniczające przekonania, cechy charakteru jednostki wpływające ograniczająco na jej rozwój, utrudnienia materialne bądź  inne okoliczności  zewnętrzne.

    Równie istotne są zasoby psychologa, bo jego efektywność będzie mniejsza gdy będzie chory, zmęczony psychicznie lub fizycznie. Jednak gdy będzie wypoczęty czy optymistycznie nastawiony będzie można zaobserwować jej wzrost. Tylko wtedy pacjent będzie mógł poczuć się bezpiecznie i komfortowo podczas rozmowy ze specjalistą, czując jego otwartość i empatię. 

    Dzięki temu pacjent będzie chętniej współpracował, co wpłynie korzystnie na poznanie jego zasobów i naukę zarządzania nimi. Przy pomocy psychologa zrozumie zależności między zasobami i nauczy się jak je wydatkować i zastępować. Często nie jest to możliwe w sposób bezpośredni dlatego stosuje się kompensowanie zasobów. Przykładem może być sytuacja, w której  spadek samooceny skłoni do  dowartościowania innych obszarów życia, a zawód miłosny do inwestowania w siebie.

    Warto jednak zaznaczyć, że zasoby mają charakter relatywny, bowiem określanie danego dobra zasobem zależy od danej sytuacji i postawionego celu. Również aspekty życia, ułatwiające rozwój będą różne dla różnych osób.

    Dlatego istotne w pracy psychologa jest dbanie o godność i prawo do rozwoju pacjenta, do czego jest niezbędna jego własna praca nad zasobami. Tylko wówczas będzie mógł skutecznie przeprowadzić terapie i pomóc pacjentowi w dążeniu do celów.

    Bibliografia:
    Bernat A., Krzyszkowska M.: Znaczenie i sposoby wykorzystania psychospołecznych zasobów zaradczych w ujęciu S. E. Hobfolla
    Jędryszek-Geisler A.: Teoria zachowania zasobów Stevana Hobfolla  a wypalenie zawodowe u pracowników  służby więziennej       
      Modryński M.: Conservation of Resources Theory by Stevan E. Hobfoll and the Predicition of Alkohol Dependent Persons Abstinence